This story won First Prize at the 7th Satur P. Apoyon Tigi sa Mubong Sugilanong Binisaya 2026. This story is presented in serial form this May 2026.
GIDUKO ni Miguel iyang ulo aron malikayan ang mga mata sa mga reporter. “Ang sunod nga pangutana alang sa inyong katapad, Colonel Peralta. Kanang lalaki nga naka-black jacket. Sir, nganong nisalmot ka sa maong kalihukan?” Kalit nga namugnaw si Miguel sa nadunggan. Dili niya mapugngan ang pag-pangurog sa iyang mga kamot. Ug wala siya kabalo kon unsay angay nga itubag sa pangutana sa babayeng reporter. Kalit nga nahilom ang sulod sa conference room, tanan nagpaabot sa iyang tubag. Tanang kamera nakapunting kaniya, nagrekord sa matag lihok nga iyang buhaton.
Samtang nagkurog si Miguel sa iyang paglingkod, iyang gipiyong ang iyang mga mata ug hinay-hinay nga mitungha sa iyang hunahuna ang iyang pamilya ug ang ilang yano nga pagpuyo sa lungsod sa San Juan Bautista. Ang malinawong lungsod diin siya natawo, mitubo ug nagka-pamilya. Didto sa hilit nga bahin sa San Juan Bautista nagsugod ang tanan.
Nakita ni Miguel ang iyang kamaguwangan nga si Princess nga nagbaktas padulong sa ilang balay. Tataw sa nawong sa dalaga ang kalipay samtang paspas kining naglakaw, samtang gipalid sa hangin ang papel nga bitbit niini. Napuno sa lapok ang sapataos sa dalaga. Sa dihang nakita siya sa iyang anak, dali dayon kining midagan paingon kaniya.
“Pa! Tan-awa! Honor napod ko, pa!” mapasigarbohon nga siyagit ni Princess, dayon ni-amin kaniya.
“Uy! Congrats, nak!” Nagngisi si Miguel samtang gitan-aw ang papel nga gihatag sa iyang anak. “Unsay gisulat diri, nak? Parehas ra ba ni sa ubang papel nga gihatag sa imo sauna?”
“Oo, pa! Usa na lang ka semester mo-graduate na gyod ko sa Senior High!” ni Princess og dayong misulod sa ilang gamay nga payag nga hinimo sa pawud, kawayan ug sinasa.
“Pagkugi gyod mo sa inyong pag-eskwela, nak! Buhaton namo ang tanan aron makalampos lang gyod mo sa inyong pagtuon og makab-ot ninyo ang inyong mga pangandoy sa kinabuhi,” ingon ni Miguel samtang gitan-aw ang anak nga gibutang ang bag-ong certificate tupad sa ubang mga certificate ug medalya sa bungbong sa ilang payag. “Kamo na lang gyod among paglaum…unsaon taman wa man gyod mi kahuman bisag grid wan,” padayon ni Miguel nga karon mitalikod na sa anak aron dili makita ang pagdagayday sa luha niya.
“Ayaw mo kabalaka, pa. Maningkamot gyod ming duha ni King aron matabangan mo ug mahatagan og maayong kinabuhi ni mama. Ug aron makapahulay na pud mo ni mama sa pagpang-labor ug pag-panguma.”
Mipahiyum si Miguel tungod sa nadungog. Gikuha niya gikan sa iyang bulsa ang tulo ka naglukot-lukot nga baynte ug gitunol sa anak. Gamayng pahalipay daw alang sa kalampusan sa anak. Nagpasalamat si Princess sa amahan. Makapalit na kuno siya og payong nga ilang gamiton sa ilang sayaw ugma, sa selebrasyon sa Araw ng San Juan Bautista. Pagkahuman og pasalamat, misaka na si Princess sa taas sa ilang payag aron mag-ilis. Migawas na usab si Miguel arong ibalhin ang gi-tugway nga mga baka sa ilawom sa kahoy sa lawaan. Gikan sa likod sa balay, iyang nakita nga nagpadulong na ang iyang asawa nga si Sisa ug iyang kinamanghuran nga si King. Sa ilang pag-abot, ni-amin dayon si King sa amahan bago misulod sa balay.
“Nadugay mi og uli kay nasangit mi didto sa checkpoint. Nangutana si karnel Peralta kon kumusta daw ta diri,” sulti ni Sisa kang Miguel samtang gibutang sa lamesa ang gipamalit nilang bugas ug de-lata. “Muanhi daw sila diri ugma aron tan-awon ang atong mga baka.”
“Unsa?!” nakuyawan si Miguel.
“Giingnan man gud nako si karnel nga naa tay mga binuhing baka ug naay duha diha nga puyde nang matadahon.”
“Kabalo baya ka nga dili nato baligya atong mga baka. Para na sa pag-eskwela ni Princess puhon sa kolehiyo.”
“Sige na lang gud. Ipalit nalang nato og bag-ong nati ang halin. Padakuon nalang nato,” tubag ni Sisa kaniya dayong sulod sa kusina aron maghikay alang sa panihapon. Nagpanglingo nalang intawon siya sa gisulti ni Sisa.
Ngitngit na ang palibot sa dihang misulod si Miguel aron manihapon. Pagka-gabii, dugay nakatulog si Miguel tungod sa kabalaka. “Unsa man gyod kahay tuyo sa mga sundalo diri sa amoa?” pangutana niya sa kaugalingon. “Konektado ba kini sa pagkawala ni pareng Elias?”
Wala pa nituktugaok ang mga manok, nakapabukal na si Miguel og tubig alang sa iyang kape. Naghinuktok siya og wala niya namatikdan nga nibangon na diay si Sisa ug nanaog na sa ilang kusina. Nakamatikod na lang siya sa iyang asawa sa dihang gitaparan na siya niini.
“Ngano ka? Nganong naghinuktok ka diha?” pangutana ni Sisa niya.
“Wala. Naghunahuna lang ko kon unsa gyod ang tuyo sa mga sundalo ug ngano man nga moanhi sila diri sa ato,” tubag niya samtang gikutaw ang iyang kape sulod sa sartin nga tasa.
“Nganong ing-ana man?” pangutana ni Sisa samtang naghulat sa iyang tubag. Wala siya mitingog, hinungdan nga nasuko si Sisa.
“Pagtug-an ra gud og tinood, Miguel. Naa ba kay gihimo?!”
“Na! Kahibalo gyod baya ka nga diri rako sa balay ug sa uma ra ko matag-adlaw!”
“Basin man god og misunod na ka atong sa kumpare nimo nga si Elias. Sus, abi kog tarong to pero miuban ra man diay sa mga rebelde! Patay na tingali to kay kapin na usa ka bulan naman nga wa mipauli,” singhag ni Sisa samtang gi-abrihan ang mga de-latang corned beef ug beef loaf.
“Unsa?! Dili man rebelde si Elias. Naa ba kay nakita o nadungog nga mga rebelde diri sa ato? Wala, diba?!” Wala niya mapugngi ang kaugalingon, misaka gyod iyang tingog. Nihigop siya og kape una pa siya mipadayon. “Problema nimo, tuo-tuo dayon ka sa mga istorya sa mga tawo.”
Ulahi na sa dihang namatikdan ni Miguel nga nadungog diay siya sa mga bata. Nanaog na diay sila aron maligo. Wala na mosumpay si Sisa. Nagpadayon nalang siya sa pag-digamo sa ilang pamahaw. Sa pagbalik sa mga bata pagkahuman maligo sa ilang atabay, gitawag na sila ni Sisa aron mokaon. “Kanang itlog ug bulad ang atong pamahaw. Ayaw na ninyo hilabti nang beef loaf ug corned beed kay para na sa mga sundalo unya,” ingon ni Sisa sa mga anak.
Hilom nga nagkaon ang pamilya. Nabalaka si Princess. Sa huna-huna niya unsa kaha ang gilalisan sa iyang ginikanan.
“Ma, magtsinelas rako unya padulong sa eskwelahan. Lapok kaayo ang dalan tungod sa ulan gahapon,” misulti si Princess aron mabungkag ang kahilom sa ilang panimalay.
Nilad-ok og kape ang iyang inahan usa mitubag. “Maayo pa nak kay aron dili dayon maguba imong sapatos. Pero lig-on pod baya na bahalag ukay-ukay.”
“Ambot lang kanus-a na nila tiwason nang dalan dinha. Tulo naman na ka-tuig, igo raman na nila gi-buldos unya gibyaan ra,” sagbat sa iyang amahan.
Nahuwasan sa kabalaka si Princess sa dihang nadunggan niya nga niapil sa istorya iyang amahan maong nagpadayon siya. “Gitan-aw nako tong karatula didto, ang completion date daw anang Farm to Market Road nila kay October 15, 2022. Unsa naman ta ron, October 2025 naman!”
“Gikurakot na ni gob ang budget ana. Sila ra man pod ang kontraktor anang tanang mga projects diri sa probinsya,” sumpay sa iyang amahan.
“Hoy! Paghilom mo. Madunggan mo sa uban!” hunghong sa iyang inahan kanila samtang gisiga ang mga mata.
Human sa pamahaw, miadto sa likod sa balay si Miguel. Nagsindi siya og sigarilyo ug nilingkod sa ilawom sa kahoy sa lawaan. Adunay pipila ka mga lukay ug palwa nga nangahagbong human sa kusog nga ulan sa miaging gabii. Nahinumdoman niya ang ilang kaulahian nga panag-istorya sa iyang kumpare ug kababata nga si Elias kapin usa ka bulan na ang milabay. Buhi pa kaayo si Elias ato, way bisan gamay nga timaan nga nag-sakit. Wala pud siya mipadayag og bisan unsang problema. Ang iyang nahinumdoman lang, pipila ka adlaw human gitukod sa mga sundalo ang checkpoint sa ilang baryo, kalit lang nawala si Elias. Bisan ang pamilya niya, wa gyod nasayod kon asa siya.
“Asa naman ka gibutang sa Ginoo, pre?” sa huna-huna niya.
Pagkahuman niya og duha ka sigarilyo, misulod na si Miguel sa balay aron mag-andam. Maligo na unta siya sa dihang nadungog niya ang iyang asawa gikan sa ilang tugkaran. “Miguel! Miguel! Naa na sila karnel Peralta!”
Nakulbaan si Miguel. Misilip usa siya sa bintana bag-o migawas.
Iyang gisugat ang usa ka lalaki nga naka-puti nga t-shirt ug maong nga pantalon. Kauban niini ang duha ka naka-uniporme nga sundalo, dunay dala nga mga dagko nga armas.
“Maayong buntag diha, Nong Miguel,” pagtimbaya sa lalaking naka-maong. “Ako si Coronel Bejamin Peralta, ang commader sa mga sundalo dinhi sa San Juan Bautista.” Nitimbaya pod ang duha ka sundalo samtang naniid sa palibot.
“Maayong buntag pod, ser. Dayon mo ser, dayon mo sa among gamayng payag,” ni Miguel nga halata nga nagkurog ang tingog. “Unsa may ikaalagad namo ninyo, ser?” padayon niya samtang nagtan-aw sa iyang asawa nga nag-ngisi nga misulod sa kusina.
“Nangita man gud mi og baka nga puyde matadahon para ugma sa Araw. Unya gahapon ingon ni Nang Sisa nga naa moy mga binuhing baka. Basin kuno puyde namo mapalit,” pasabot ni Peralta samtang nagsindi og sigarilyo. Misamot ang kakulba ni Miguel sa dihang nakita niya ang duha ka sundalo nga hinay-hinay nga milibot sa ilang nataran, naniid ug murag adunay gipangita.
Migawas si Sisa ug malipayon nga giimbita ang mga bisita nga mamahaw sa sulod sa kusina. “Sige na mga ser, nag-hikay ko og gamay para ninyo.” Dali nga midili si Peralta ug nagpasalamat kang Sisa. Nangaon na daw sila.
“Kape na lang, ser? Timplahan nalang tamo og kape, ser,” padayon og hagad ni Sisa apan nibalibad pag-usab si Peralta. Nangape na pod daw sila. Misulod og balik si Sisa sa kusina nga nagkusmod.
Nakabalik na ang duha ka sundalo gikan sa ilang paglibot ug nitando kang Peralta. Namatikdan kini ni Miguel apan nagpadayon gihapon siya. Gisulayan niya nga murelaks aron dili na mangurog ang tingog.
“Ah…oo, ser. Naa mi mga baka. Ali, ser, tan-awa ninyo dinhi sa likod,” imbita niya sa mga sundalo. Iyang gi-esplekar nga tulo na ka tuig ang mga baka ug gipadako nila kini alang sa pag-eswela sa ilang kinamaguwang nga mag-kolehiyo na sunod tuig.
Misindi pag-usab og sigarilyo ang bisita bago misulti. “Pinangga gyod ninyo ang inyong mga anak, Nong no? Dugay na ba mo nga nagpuyo diri sa San Juan Bautista, Nong?” sunod-sunod nga pangutana ni Peralta samtang gitunulan siya ug inablihan na nga kaha sa sigarilyo. Mikuha si Miguel og usa ka stick bago gitubag si Peralta nga karon nagtutok na kaniya. “Oo, ser. Pinangga gyod kaayo!”
Nangutana usab si Peralta bahin sa ilang pamuyo sa hilit nga bahin sa San Juan Bautista, ang iyang trabaho isip mag-uuma ug ang iyang mga plano para sa kaugmaon sa iyang pamilya. Dili niya masabtan pero nag-duda gyod siya sa bisita ug sa mga pangutana niini. Nangandam na pod siya sa iyang itubag engkaso mangutana kini mahitungod kang Elias. “Wala gyod koy kasayuran, ser,” sa iyang huna-huna.
Sa sulod sa kusina, hilom pod nga naniid si Sisa. Natingala na siya kay kapin usa ka oras naman nga nag-istoryahanay si Miguel ug si Peralta. Gisilip niya ang duha gikan sa banggera ug nakita niyang naglingkod na ang duha sa lantay ilawom sa dakong kahoy sa lawaan. Makita sa nawong ni Miguel ang sagol nga kabalaka ug kalibog samtang naminaw kang Peralta.
Taas na kaayo ang adlaw dihang mibiya ang mga sundalo. Walay bisan usa ka pulong ang nadungog ni Sisa gikan kang Miguel. Bisan pa man og naglibog siya ug gusto niya unta pangutan-on ang bana apan nagpugong na lang siya ug gipasagdan kini nga mulakaw padulong sa uma.
Lapok daw gihapon ang dalan maong gihubo na pod ni Princess ang iyang sapatos sa iyang pagbaklay pauli.
“Ma, pa, nahugmak daw tong dayk didto sa pikas purok tungod sa kakusog sa baha gabii,” matod pa ni Princess samtang nagtakos og odong nga gisagulan og tinapa sa iyang plato.
“Substandard man daw to ingon pa sa akong maestra.” Nagpaabot siya nga musumpay ang iyang ginikanan apan nagpadayon lamang sila sa pagkaon. “Excited na baya ko para sa among palabas ugma kay ako ang gibutang sa atubangan. Hawod daw ko musayaw ingon sa among trainor,” padayon niya.
“Kana nga payong inyong gamiton sa inyong palabas, Te?” pangutana ni King sa maguwang, gitudlo ang de-kolores nga payong nga gibitay ilawom sa ilang gamayng altar sa Santo Niño.
“Oo, kana. Mao na akong gipalit ganina sa palengke,” tubag niya samtang padayon nga nag-usap.
“Nindot gyod diay inyong palabas ugma, Te! Ma, pa, magsayo gyod ta didto sa gym ha aron makalingkod ta sa atubang” hangyo ni King.
“Na! Pasensya kaayo nak, kamo lang sa ni mama nimo kay naay lakaw si papa ugma,” pahibalo sa iyang amahan. “Naay ipatiwas si Boss Nonoy didto sa iyang koprasan sa tabok. Duha ka adlaw pod mi didto.”
Nakita ni Princess ang masulub-on nga nawong sa iyang manghod.
“Sige lang pa. Next time nalang,” luya nga tubag ni King.
“Pag-amping mo didto, Miguel,” ni Sisa. Nitando lang si Miguel.
“Unya ang baka, paliton nila karnel Peralta, Miguel?” pangutana ni Sisa.
“Dili. Ingon sila dili makaya sa ilang budget.”
“Gipahangyo unta nimo. Mauwaw pud ta nila.”
Wala na mitubag si Miguel. Human mokaon, misaka na siya dayon sa taas. Madungog niya ang malipayong istoryahanay sa iyang asawa ug mga anak sa ubos samtang siya naghigda na sulod sa ilang muskitero. Samtang naghuwat nga makatulog, gihuna-huna niya ang ilang panag-istorya ni Colonel Peralta ug ang imbitasyon sa sundalo kaniya nga sa ulahi, iya nalang gidawat.
Araw ng San Juan Bautista. Mabulokon nga mga banderitas ang mibida sa mga karsada sa poblasyon. Pagkahuman sa parada, midiretso na sa gym ang mga katawhan alang sa programa. Nindot kaayo ang dekorasyon sa gym ug napuno kini sa mga tawo nga nagpaabot sa gobernador nga ilado sa pagpanghatag og kwarta sa katawhan.
“Bahalag panagsa lang magpakita si gob basta kay manghatag og kwarta.” Nadunggan ni Princess ang usa ka tambok nga babaye nga naglingkod sa iyang likod. Mitaas ang iyang kilay.
Sa Backstage, gipasulod na sa usa ka sundalo sila Miguel kauban ang tulo pa ka mga lalaki nga nagsuot og kalo. Namatikdan ni Miguel ang usa ka lalaki na nagtindog na daan sa backstage. Pamilyar kini kaniya.
“Pareng Elias?” hunghong ni Miguel sa lalaki nga nagsul-ob ug itom nga jacket.
Milingi ang lalaki. “Uy…Miguel!” Nakalitan siya sa dihang nakita niya si Elias. “Nag-unsa man ka dinhi?” pangutana niya sa higala nga karon napansin niya nga nanambok na. Sa wala pa nakatubag si Elias gihunghongan niya ang higala, “giimbitar pod ka ni karnel Peralta dinhi?” Nitando lang si Elias ug ni-ngisi.
Ningisi napod si Miguel ug nagpadayon. Gihinay niya ang iyang tingog aron walay laing makadungog.
“Buanga nimo uy! Kalit ra man ka og kawala sa atoa. Abi sa mga tawo sa atoa nga nikuyog naka sa mga…”
“Mga rebelde?” nagkatawa nga tubag ni Elias. Gitan-aw una niya ang palibot bago siya gihunghongan ni Elias. “Wala uy! Kay ngano diay? Mutuo gyod diay ka nga naay mga rebelde diri sa atoa?”
Mikunot ang iyang agtang, timailhan nga nalibog siya sa gisulti ni Elias. Nasabtan siya ni Elias maong gidala siya sa kanto sa backstage aron walay makadungog sa ilang istorya. Ang ubang lalaki, hilom ra pod nga milingkod sa daplin.
“Pre, naa ta diri karon aron modawat og kwarta. Hunahunaa lang nga artista ka. Mu-arte ra ka sa atubangan sa daghang tawo, sundon lang nimo ang ilang sugo,” seryoso nga pasabot ni Elias kaniya. Nakurat si Miguel. Karon ra niya nasabtan ang gisulti ni Peralta kaniya kagahapon. “Tumana lang ang isugo nimo, Nong.”
Wala nila mabantayi nga misulod ang usa ka sundalo. Nahunong ang panag-istorya ni Elias ug Miguel. “O, kini, ipang sul-ob ni ninyo,” mando sa sundalo.
“Andam na ka? Ayaw pagkulba-kulba diha!” pagdasig ni Elias kaniya.
Mitando lang siya dayon gisul-ob ang facemask nga gihatag kanila sa sundalo.
Sa Entablado, gitawag na si Governor Dela Cruz para sa iyang mensahe. Madungog ni Miguel ang kusog ang pagpalakpak sa mga katawhan. Misaka ang gobernador nga nagsul-ob og barong diin klaro kaayo ang busyad niyang tiyan. Sa iyang mensahe, iyang gibida ang nabuhat sa iyang pamilya sa tulo ka dekada na nga pagpanerbisyo sa katawhan sa probinsya. Iyaha pod gibida ang mga nahimo sa iyang kinamaguwangan nga anak nga kongresista sa ilang distrito ug sa iyang unica hija nga mayor sa San Juan Bautista.
Mikusog ang palakpakan sa mga katawhan ug nagpadayon ang gobernador sa iyang mensahe. “Kining mga kalaban nato, hilig kaayo mangdaut! Ilaha gyod gidautan among pamilya kay kuno political dynasty ug kuno apil sa korapsyon anang flood control project. Mutoo mo ana?!”
“Dili!!!” sabay-sabay nga tubag sa mga katawhan. “Dela Cruz pa rin, Dela Cruz pa rin!” padayon nga siyagit sa katawhan.
Ningisi ang gobernador sa nadungog og gisenyasan ang iyang mga staff nga muadto sa backstage. “Sus! Wala lang gyod kabalo ang atong mga kalaban sa atong mga accomplishments. Giprayoridad nato ang peace and order dinhi sa inyong lungsod. Tungod sa akong liderato, hinay hinay na natong nabungkag ang grupo sa mga rebelde nga hinungdan sa kagubot sa mga kabukiran ug hilit nga dapit. Maayo nalang nga anaa usab si Lieutenant Colonel Benjamin Peralta kauban ang iyang mga sundalo. Tungod sa ilang walay hunong nga operasyon, ilang napa-surrender ang pipila sa atong mga kaigsoonan nga misanong sa armadong kalihukan. In fact, karong buntaga adunay lima ka surrenderees nga atong pagahatagan og benepisyo gikan sa atong gobyerno.”
Diha-diha dayon, gidala sa mga sundalo sila Miguel, Elias ug tulo pa nga ilang kaubanan sa atubangan sa entablado. Dili sila mailhan tungod sa ilang gisuot nga kalo ug facemask. Sa pagduko niya, iyang madungog ang reaksyon sa katawhan. Klaro sa ilang hungihong ang katingala.
Ningisi sa pag-usab ang gobernador tungod sa reaksyon sa katawhan. Gihulat niya nga mahilom sila una mipadayon. “
Ilawom sa programa sa akong administrasyon ug sa atong gobyerno, matabangan nato ang atong mga kaigsoonan nga miyembro sa armadong kalihukan nga gustong mubalik sa gobyerno ug magsugod pag-usab sa ilang tagsa-tagsa ka komunidad. Kauban sa nagkalain-laing benepisyo, makadawat sila karong buntaga og Immediate Financial Assistance nga 15,000 pesos ug Livelihood Financial Assistance nga 50,000 pesos.”
Hinay-hinay nga nawala ang kakulba ni Miguel tungod sa iyang nadungog. Pati siya nipalakpak sa kalipay. Sa iyang huna-huna mapa-eskwela na gyud niya si Pricess sa kolehiyo.
“Ug gikan sa confidential intelligence fund sa akong opisina ug sa opisina sa inyong mayor, magahatag usab kami karong buntaga og 100,000 pesos sa matag surrenderee!” panghambog sa gobernador. Misyagit na ang mga tawo. Tinood gyod diay, magahatag og kwarta ang gobernador karong adlawa.
Isa-isa nga gitawag sa gobernador ang mga surrenderees aron ihatag ang usa ka puti nga sobre ng adunay kwarta. Unang gitawag sa gobernador si alias Ka Norman, 45 anyos ug miyembro sa Southern Front sa Pulang Komite. Nagpaabot si Miguel kon kinsa ang muduol sa gobernador aron dawaton ang sobre. Apan walay bisan usa sa iyang mga kaubanan ang miadto sa atubangan. Nagtinan-away ra sila og murag gitagna-tagna kon kinsa ang gipasabot sa gobernador nga karon nagsiga na ang mata nga nagtan-aw kanila. Gitawag pag-usab sa gobernador ang pangalan. “Ka Norman!”
Nabatian na lang ni Miguel nga gituklod siya sa usa ka sundalo ug gihung-hungan nga kuhaon ang puti nga sobre gikan sa gobernador. Hinay-hinay nga miadto sa atubangan sa entablado si Miguel. Gitunol sa gobernador ang sobre ug dayong ngisi atubangan sa mga kamera sa media. Sa iyang atubangan nakita niya si Princess. Tanang tawo mipalakpak ug misyagit samtang ang kadaghanan mitindog sa kalipay gawas lang kang Princess. Imbis nga mupalakpak, nagpabilin si Princess sa paglingkod sa iyang nahimutangan, nagmugtok samtang gitutukan siya. “Para ni nimo, nak” matod niya sa kaugalingon.
Human mahatag ang mga sobre, gihatag usab ila Miguel ang mga pusil nga taas og kalibre. “Hawiri lang ninyo para sa picture taking,” sugo ni Coronel Peralta. Misaka ang uban pang opisyales sa munisipyo ug kapitolyo sa entablado aron magpakuha og litrato.
Pagkahuman sa picture taking, sunod nga gitawag ang grupo nila Princess aron sa ilang palabas apan wala na kini nakita pa ni Miguel nga karon gibira na padulong sa backstage.
Sa conference room, sa munisipyo gidala sila Miguel ug Elias kauban ang tulo pa nilang mga kaubanan pagkahuman sa programa. Pipila ka mga pulis ug mga sundalo na pod ang naa sa sulod sa lawak. Wala gipatanggal ilaha Miguel ang ilang facemask ug kalo ug karon gihatagan pod sila og sunglasses. “Isuot na ninyo para dili mo mailhan. Ug ayaw gyod ninyo tan-awa ang mga reporter, duko lang gyod mo,” sugo sa usa ka sundalo. “Ug ayaw mo kalimot nga si Elias ra ang motubag sa mga pangutana sa media.”
Sa atubangan sa usa ka taas nga lamesa gipalingkod sila Miguel. Naa nay mga tawo nga misulod ug pipila ka media ang nag-plastar sa ilang mga suga ug mga kamera. Nakulbaan si Miguel sa dihang nakita niya nga adunay mga mikropono nga gibutang sa ilang atubangan. Aduna pod mga tubig nga gibutang sa lamesa. Gibati og katugnaw si Miguel maong wala niya gihubo ang iyang itom nga jacket. Mitapad si Colonel Peralta kang Miguel ug nitando kini sa dihang gipangutana sa mhga reporter kung andam na ba sila.
Sa dihang nagsugod na ang presscon, una nga misulti si Peralta ug gipatin-aw nga daghan pa gihapon nga mga rebelde sa San Juan Bautista nga wala pa mo-surrender.
“Apan dili mi mohunong hangtud dili mabalik ang kalinaw sa atong lungsod,” dugang niya samtang nagtan-aw sa kamera nga nakatutok kaniya.
“Para po sa mga surrenderees, nganong ni-surrender mo?” pangutana sa usa ka lalaki nga reporter?”
Dungan nga gitan-aw nila Miguel si Elias. Paspas nga gipunit ni Elias ang mikropono sa iyang atubangan.
“Daghan na kaayo’g higayon nga gikonbinsi mi nga mo-surrender… pero nagduha-duha mi… kay gipanghulga man mi sa among mga kaubanan nga i-torture o dili kaha patyon mi sa mga sundalo.” Kahilakon nga nagsaysay si Elias. Nahilom ang tibuok conference room, naghulat sa sunod nga isulti ni Elias nga karon nagkurog na. “Pero gikapoy na mi sa pagtago… ug na-miss na usab namo ang among mga pamilya. Mao nga nagpasalamat mi kang Karnel Benjamin Peralta, Kongresman Jason Dela Cruz, Mayor Claudia Dela Cruz ug labi na kang Gobernador Frank Dela Cruz sa ilang pagkamaayo kanamo.”
Gitubag usab ni Elias ang ubang pangutana sa media. Gisaysay niya nga kasagaran nga gi-recruit sa kalihukan mao ang mga mag-uuma ug mga lumad gikan sa nagka-lainlain nga lugar. Aduna usab pipila ka kaubanan nga estudyanteng aktibista nga kuno gipili ang magpabukid kaysa mu-eskwela.
Naminaw ra si Miguel sa mga gisaysay sa iyang amigo. Dili gihapon siya katuo sa iyang nadungog gikan kang Miguel. Daw naibtan siya og tunok sa iyang kasing-kasing sa dihang gisultihan ni Peralta ang media nga ang sunod nga pangutana mao na ang katapusan nga pangutana para sa mga surrenderees.
Giduko ni Miguel iyang ulo aron malikayan ang mga mata sa mga reporter. “Ang sunod nga pangutana alang sa inyong katapad, Col. Peralta. Kanang lalaki nga naka-black jacket. Sir, nganong nisalmot ka sa maong kalihukan?” Kalit nga namugnaw si Miguel sa nadunggan. Dili niya mapugngan ang pagpangurog sa iyang mga kamot. Ug dili usab niya mahibal-an kon unsay angay nga itubag sa pangutana sa babayeng reporter. Kalit nga nahilom ang sulod sa conference room, tanan nagpaabot sa tubag ni Miguel. Tanang kamera nakapunting kaniya, nagrekord sa matag lihok nga iyang buhaton.
“Diba ikaw si Ka Norman? Ka Norman, nganong nisalmot ka sa maong kalihukan?” pangutana pag-usab sa babaying reporter. Dali-dali nga gipunit ni Elias ang mikropono apan gipahimangnuan siya sa babayeng reporter nga si Ka Norman ang iyang gipangutana.
Nagkurog ang tibuok lawas ni Miguel ug hinay-hinay nga nawad-an og kusog. Giduko gihapon niya iyang ulo ug wala pa gihapon gitubag ang pangutana. Gitapik siya ni Peralta, timailhan nga kinahanglan na niyang motubag.
Nagkurog ang kamot ni Miguel samtang hinay-hinay niyang gipunit ang mikropono. “Ahhh.. maam…k-kay gi-hunahuna nak-ko ang kaugmaon… ang k-kaugmaon…s-sa akong pamilya,” nagkurog nga tubag ni Miguel. Nagpaabot ang tanan sa sunod nga isulti ni Miguel, apan imbes nga mosulti, kalit siyang mitayabaw sa atubangan sa tanan.
“Daghang salamat, Ka Norman,” ingon sa babaying reporter. Nagpasalamat usab ang uban nga reporter kang Peralta sa wala pa mugawas sa conference room. “Salamat, Sir! Mo-una nami sir kay i-cover pa namo ang pagbisita ni Governor ug Mayor sa nabahaan didto sa Sta. Maria,” nadungog ni Miguel ang babaying reporter samtang nanamilit kang Peralta.
Pagkahuman nga masiguro nga wala nay laing tawo sulod sa conference room, gisira sa usa ka sundalo ang pultahan. “Hapit ka ma-bokya, Nong Miguel!” nag-ngisi si Peralta. Mipahiyom ra pod si Miguel samtang nagpahid sa iyang luha.
“O, diba ser. Giingnan tika nga masaligan ni akong kumpare,” pagpanghambog ni Elias samtang gitangtang ang facemask gikan sa iyang nawong.
Nitando si Peralta ug gitapik ang abaga ni Miguel. “Basta hinumdumi lang gyod ninyo nga wala’y laing makabalo ani, bisan inyong mga pamilya. Kahibalo ko nga dili mo mo-expose sa publiko kay gihigugma ninyo ang inyong mga pamilya, diba?”
“Yes, ser!” tubag ni Tinoy, usa sa mga misurender, samtang misunod na usab sa mga sundalo padulong gawas sa conference room. Silang duha nalang ni Elias ang nagpabilin sa sulod.
Gisugo siya ni Elias nga ablihan na iyang sobre. Sa dihang giablihan na nya, natingala siya.
“Lima ka libo? Abi nako og 65,000 pesos ang ihatag sa atoa. Ug asa na ang giingon ni gob nga matag-usa kanato makadawat og usa ka gatos ka libo ka pesos?” bagulbol niya kang Elias, tataw ang kalagot sa iyang tingog.
“Unsa man ka pre, wala pa gihapon ka kasabot? Acting ra gyod ning tanan! Ug kining lima ka libo nga nadawat nato mao ang bayad sa ato nga pagka-artista!” nagkatawa nga pagpasabot ni Elias. “Sa akong hunahuna dako na ning kwartaha, mao nga katong gipagutana ko ni Karnel Peralta kon kinsa ang masaligan nako nga puyde imbitahon, ang imong pangalan dayon akong gisulti. Kapoy na ko sa pag-uma, pre. Permi lang ta lugi,” pagpadayon ni Elias. “Ug gipangutana ko nimo nganong wala pa ko niuli sa atoa? Kay naabot nami sa nagkalain-laing lugar sa Mindanao para ani.”
Naglungot-lungot apan naminaw gihapon si Miguel sa pagsaysay sa iyang higala nga karon nagduha-duha na siya kung kasaligan pa ba niya kini. “Tinonto! Dakong binuang! Pre, kabalo man gyod ka nga dili tinuod nga naay rebelde dinhi sa atoa. Kabalo ko nga kabalo ka kon unsa ang kamatuoran!” napungot si Miguel.
Nikatawa si Elias og giakbayan siya niini. “Pre, dili gusto sa mga tawo ang kamatuoran kay walay kwarta dinha. Mao nay tinuod, pre!”
Gitutukan ra ni Miguel si Elias. Dili siya katuo nga gibiyaan ni Elias ang iyang pamilya para ani. “Pre, huna-hunaa nalang tong imong gitubag ganina sa pangutana sa reporter. Huna-hunaa nalang ang kaugmaon sa imong pamilya,” ni Elias.
Nahunong sila sa dihang adunay nanuktok sa purtahan sa conference room. “Manglakaw na!” siyagit ni Tinoy gikan sa gawas.
“O, sige na, pre. Mamalik namo didto sa rest house ni gob. Pangandam ha kay dad-on ta sa mga kaubanan ni karnel Peralta sa Sta. Maria sunod semana. Murag nakaangay siya sa imong perpormans karong adlawa. Mo-una nako pre!” panamilit ni Elias.
Nagpabilin gihapon sa sulod sa conference room si Miguel. Gihuna-huna ang giingon ni Elias kaniya. Gitan-aw napod niya ang sulod sa sobre. Iyang nahinumduman si Princess nga musulod na sa kolehiyo sa sunod nga tuig. Gisulod niya ang sobre balik sa bulsa sa iyang pantalon ug migawas na sa conference room. Sa iyang pag-gawas, nakita niya nga nagkisdong na ang langit ug igo nga nakasulod siya sa puti nga van nga nagpaabot kaniya, nibundak ang kusog nga ulan.
Nakita n ani Miguel si Sisa ug si King nga naglingkod sa gawas sa ilang gamay nga kubo samtang nagbaklay pauli. Nakita niya sa ilang mga nawong ang kalipay sa dihang nakita siya nga nagpadulong kanila. Duha ka adlaw pod siya nga nawala sa ilang panimalay. Human sa pag-amin, gihatag niya ang usa ka lata sa biskwit ug mga de-lata kang King. Gidala ni King ang mga gipamalit sa amahan sa kusina.
“Unya kumusta inyong lakaw? Dili gyud to mauga inyong kinopras kay tan-awa o, sige nalang ug ulan,” ingon ni Sisa.
“Mao lagi. Sige ra kay mamalik man mi didto sa kuprasan sunod semana,” tubag niya sa asawa.
Wala pa man nakalingkod si Miguel, nahingangha siya sa balita nga gisulti ni Sisa. “Luoya ni gob ug mayor uy!”
“Naunsa man diay?” pangutana ni Miguel.
“Nahulog ang ilang gisakyan didto sa Sta. Maria kay nahugmak ang tulay didto tungod sa kakusog sa baha. Dead on the spot daw uy ingon pa sa balita sa radyo. Kataas pod bitaw atong ilang gihulugan.”
“Basig gipangkaon to sa mga buaya sa sapa,” nagkatawa si Miguel. “Pero mapulihan ra man gihapon na sila sa ilang mga parente. Sila-sila ra gihapon na diha.”
Samtang nag-istoryahanay ang mag-asawa, nakita nila nga naghangos nga nagdagan si Princess pauli. Murag nagkarakara.
“Naunsa ka, nak?” pangutana ni Sisa sa dihang naabot na kini.
“Naay usa ka lalaki ang nakita sa sapa nga naglutaw-lutaw ma, puno sa samad-pinusilan ang tibuok lawas,” balita ni Princess. “Pag-agi nako diha checkpoint, ingon sa mga sundalo, rebelde daw tong lalaki!”
“Tan-awa Miguel, naa lagi mga rebelde diri sa ato!” nitaas ang tingog ni Sisa tataw ang kabalaka.
“Wala uy, walay rebelde dinhi sa atoa. Palabas ra na sa mga sundalo,” pagbutyag ni Miguel sa asawa.
-KATAPOSAN-
Si Ralph Wabingga usa ka magsusulat gikan sa Sulop, Davao del Sur. Nakatambong na siya isip fellow sa piksiyon sa pipila ka writers workshop sama sa 2017 Davao Writers Workshop, 2nd GlobalGRACE–U.P. National LGBTQ Writers Workshop, ug 27th Iligan National Writers Workshop. Ang iyang mga sinuwat napatik sa “Davao Harvest 3,” “Dagmay,” “Cotabato Literary Journal,” “CCP Encyclopedia of Philippine Art,” ug “Libulan II: Binisayang Antolohiya sa Katitikang Queer.