T. Wannee (Part 1)

Fiction by | March 13, 2023

Mayo 4, 2012, unang adlaw nako diri sa Thailand isip usa ka OFW. Kadali ra ba diay sa dagan sa panahon. Morag kanus-a lang man to nga gi-Indiyan ko sa Thai teacher nga gitahasan sa akong agalon aron sugaton ko sa airport. Gisultian ko niya sa katapusang minuto nga dili ko niya matagbo. Nidugang pa siya nga mag-taxi nalang ko gikan sa Suvarnabhumi Airport sa Bangkok padulong sa Pattaya. Tiaw mo ba ng kapin kon kulang 143 kilometro ang biyahion nako sa taxi. Makabayad gyod tingali kog 1,000 baht kon maingon.

Maayo nalang kay gakasinabot ra mi. Matod pa sa akong nadunggang taho, kadaghanan sa mga Thai kay menos gyod mo-Iningles. Dili parehas natong mga Pinoy nga mosukol og sinampangkol nga inistoryahay ilabi nag makasugat ba ron og mga langyaw. Dili gyod moatras og Ininglesay. Modasdas pa gani.

Wala diay ko nisangon sa iyang mando. Nangita kog laing paagi. Niadto ko sa Tourist Service Center aron pagpangayo og dugang kasayoran kon unsay laing masakyan padulong sa Pattaya.

Ang Suvarnabhumi Airport mao ang nag-unang tugpahanan sa ayroplano dinhi sa Thailand. Gani, niadtong 2012, nakuha niini ang pasidungog nga “World’s 6th Best Airport By Size” nga gihatag sa Airports Council International kon ACI. Niadtong tuiga, nakigtigi kini sa laing 17 ka mga airport nga adunay 40 milyon nga mga pasahero.

Ang akua diayng desisyon nga mosulay pagtrabaho dinhi sa Thailand isip usa ka OFW, tungod ni sa sugyot-tampo ug pagdasig ni Nanay Fe.

“Sulayi Dong og trabaho sa Thailand. Daghang Pinoy nga gatudlo didto. Maayo nalang pod magamit imohang Teacher’s license. Kon dili ka makauyon, bisag usa ka tuig lang god ka didto. Pero kon ganahan ka, pwede pod ka magdugay unya mangasawa kag Thai,” matod pa sa akuang inahan nga kanhi English ug History teacher sa usa ka government school. Kay lagi buotan ug masunoron ko nga anak, walay laing gikawilahan o kaha mopugong sa akuang hukom kon uganing mobiya ko sa atuang nasud, nangabkab dayon kos internet.

“English teacher, Filipino, Thailand.” Tuod man, gapusot-pusot dayon ang mga inpormasyon nga nigawas sa akuang monitor.

“Oi, murag nindot ni nga eskuylahan ay: Santa Maria Gorretti School. Ngalan pa lang daan, naa na si Birheng Maria. Dako akuang pagtuo nga usa ni ka Catholic school,” kumpyansa nakong gipamulong. Tuod man, wala gyod ko masayop sa akuang pangagpas. Bisan pa man og usa kini ka Catholic private school, modawat gihapon kini og mga tinun-ang Budhista, Muslim, ug uban pa. Ang maong tulonghaan anaa nahimutang sa Pattaya City, Chonburi.

Nangaykay napod ko og dugang inpormasyon kon asa ni dapita ang Pattaya. Kay kon makadungog na gani ko og Thailand gikan sa mga higala nga nag-tour sa maong nasud, Bangkok ug Phuket dayon ang mapasigarbuhon nilang ipaukyab. Dili ko suhito aning Pattaya. Ug sa akuang pagpadayon og pakigsusi, akong nasayran nga ang maong lugar anaa diay mahimutang sa sidlakang bahin sa Thailand. Unya daghang maanindot nga white sand beaches. Ug usa diay ni sa mga kinaham nga destinasyon sa mga turista gikan sa Uropa ilabi na gyud sa mga Ruso. Bangkok, Phuket, Chiang Mai, Ayutthaya, ug Pattaya — mao diay ni ang “Big Five” tourist attractions sa Thailand. Ang Pattaya naila usab sa bansagon nga “Hawaii of the East.”

Samtang padayon ko sa gihimong pagpangaykay, nasugatan nako ang usa ka hulagway diin adunay usa ka lalaking farang o foreigner, hitsuraan, ug maskulado bisan pa man sa katigulangon niini ang gasul-ob og itom nga t-shirt. Adunay panultihon nga nakapatik sa puti nga  mga letra ang unang duha ka bahin sa linya. Dayon ang nahibiling laing duha ka linya nakaimprinta sa pula nga letra. Ug may desinyo kini nga iconic landmarks imabaw sa maong lugar:

GOOD GUYS GO TO
HEAVEN
BAD GUYS GO TO
PATTAYA

Nahugyaw ko sa makadiyot. Ginganlan pud diay kini og “Sin City.” Nisamot akong kaikag nga makalarga na dayon padulong sa Thailand aron sa pagsusi kon unsa ba gyuy tanghaga aning siyudara. Nag-email dayon kos akong application sa tag-iya sa maong eskuylahan. Motuo ka o sa dili, ang maong tunghaan ra maoy akong gi-aplayan. Wala ko naikag nga mangaplay sa Bangkok kay para nako pareho ra ni sila sa Manila: trapik, bahaunon, nagkadaiyang klase sa polusyon, ug uban pa. Wala nako giseryoso ang maong aplikasyon kay kon kontakon ko sa tag-iya, maayo. Kon dili, okay ra pud. Mabuhi ra bitaw ko diri sa atua.

Sa padayon nako nga pagpangalap, nalakbitan pud nako nga ang opisyal diay nga pangalan sa Bangkok kay Krung Thep Maha Nakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit. Sa inato pa ug sa hamubong bersiyon, “Siyudad sa mga Anghel.” Gipanag-iya usab niya ang pasidungog isip adunay pinakataas nga ngalan sa lugar sa tibuok kalibotan.

Dangtan lang og duha ka adlaw, nakadawat ko og tubag gikan sa maong eskuylahan. Gipapili ko og adlaw alang sa pagahimoon nga Skype interview. Sa laktod nga pagkaistorya, nadawat ko. Gipadad-an dayon ko og kontrata ug gibatbat didto ang mga angay nakong buhaton aron mahimong legal ang akuang pagpangempleyo.

Isip pagsaulog sa akong ikanapulo nga kasumaran dinhi sa Thailand, buot nakong ipailaila kanimo ang pinakaunang magtutudlo nga Thai diin nahimong kabahin sa akong kinabuhi, si T. Wannee.

Mayo 17, Huwebes. Opisyal nga unang adlaw sa pagbukas sa klase sa halos tibuok tunghaan sa Thailand. Gikan sa anuban o kindergarten hangtud na sa mathayom o secondary. Unang adlaw pod nako sa Santa Maria Gorretti School Pattaya o SMGSP. Kon unsa ko kahinamhinam alang sa unang adlaw sa akong pagtudlo, mao pud ang gibati sa mga estudyante. Pratom o Grades 5 ug 6 ang gisangon nako para sa tuig-tingtungha. English Conversation ang akong itudlo nga magpunting sa Speaking ug Listening unya lakbitan pud og Reading ug Writing skills. Pero akong kaabag nga Thai maoy magtudlo sa English grammar. Ang akong lisensiya sa pagtudlo sa Pilipinas alang sa secondary school. Pero sa dihang personal nakong nakahinabi ang tag-iya sa maong eskuylahan, gipangutana ko niya kon mosugot ra ba ko nga motudlo og prathom sanglit wala pay bakante ang mathayom. Kay lagi tumong ug tinguha nako isip usa ka OFW ang makatrabaho ug dili ang paglulinghayaw, gidawat nako ang maong hagit sa walay daghang pagkusmod.

Sa wala pa diay nako nahimamat ang akong pares nga Tayutay, inato nga angga sa mga nitibo, gipahimatngunan nakong daan sa mga kaubanang Pinoy nga karaan na sa SMGSP nga magbantay kay nabaniog na siya sa tibuok tunghaan nga istrikta, mangtas, bangis, ug terror. Hinuon, giasoy pud nila nga kon dili kuno siya dug-on, maayo kaayo kini motimbaya. Gani, dili siya dalo nga mopaambit sa iyang gibalon nga pagkaon.\

“Good luck Kuya!” matod pa nila. Paminaw nako mora kog si Daniel nga gibahug ngadto sa langob sa liyon.

Sawasdee T. Wannee,” pasiunang pagtimbaya nako niya isip pagtahud.

“Good morning Master Glenn” tubag niya apan wala kini nitan-aw nako kay aduna siyay gikurikuri sa iyang lamesa. Ambot kon unsa. Basin og gituyo niya kay sayo nisuol iyang takig.

Ang Sawasdee kon Hello maoy naandan nga pagtimbaya sa mga Thai. Ubanan mo ang maong pagtimbaya sa usa ka Wai nga sa kinatibuk-an mao ang pagbutang sa duha ka palad diin ang mga tumoy sa tudlo mohikap o motandog sa ilong. Matod pa, ang Wai nagpakita sa ang-ang sa pagtahod sa laing tawo ug usa ka pag-ila sa magulang niini og pangidaron o kaha isip pagrespeto sa usa ka magulang o senyor sa katungdanan. Sa imong paghatag og Wai, kinahanglang iduko nimo imuhang ulo uban sa pagduot sa imong mga palad timailhan sa pagpakita sa pagtahod. Ang kanhi nahisgutan mao ang unang duha ka klase sa tawo nga hatagan mo sa maong pagtimbaya. Ang ikatulo mao ang Wai alang sa mga monghe isip pagyukbo timaan sa dakong pagtahod. Makahuloganon ug ispesyal ang pagpadayag ug pagbuhat niini ngadto kanila. Human mo diay ibungat ang maong pagtimbaya nga mao pud ni katumbas sa atong ‘Po’ ug ‘Opo’, pakapinan mo kini og Khrap kon ikaw lalaki ug Kha kon ikaw babaye. Alang sa mga hinsakopan sa LGBTQ+, kahibalo naka og unsay ilabtik sa tumoy sa ilahang mga dila.

Mao kadto ang unang panaghimamat namo ni T. Wannee. Sa akong tan-aw, 50 anyos na siya. Pero ayaw ka, mora pa kini og kuwarenta. Dayag ang iyang katahom bisan pa man sa iyang gisul-ob nga uniporme. Puting taas nga manggas nga adunay kwelyo ug itom nga palda. Hapsay pud kaayo ang pagkapangko sa iyang itom ug lumoy nga buhok. Unya sakto ra pud ang gihidhid niya nga pagwapa sa iyang pormag kasingkasing nga nawong. Natural ang kurba ug kalabong sa itom niyang mga kilay ingon man ang gabawod niyang pilok. Medyo taliwtiw ang iyang ilong nga nitakdo ra pud sa kadak-on sa iyang baba. Modan-ag ang kaputi sa iyang panit ilabi na og mabantang kini sa adlaw. Sakto ra pod iyang kaligdong ug pamayhon. Naa tingali kini sa lima ka piye ug upat ka pulgada. Kon wala nagtudlo si T. Wannee, angayan gyod kaayo ni siya mahimong usa ka flight stewardees sa Thai Airways.

Tuod man, tinuod gyod diay ang taho gikan sa mga kaubanan nako. Lahi gyod og birtud si T. Wannee. Nakasaksi gyod ko sa gipakita niyang taras ilabi na sa mga estudyanteng lalaki nga sipat.


Si Gerwin Vic Evarretta Bhuyo usa ka magtutudlo nga OFW sa Bangkok, Thailand. Kinaham niya ang pagkuha og mga hulagway, pagsulat og balak ug sugilanon. Kon walay kakulian, magyampungad ni siya sa mga ipahigayong book sale event.

ayaw intawon kalimti

Poetry by | February 19, 2023

petsa kinse na
sa dominggo
nga gikahinaman
aron mauli na gyod
ang hinulamang kagoran
ay hinigugma

hagbay rang
gikabay-an
durong kagod
sa gipabuak mong lubi

wa mo igsapayan
iyang pagkumot
ug ang pagkasapal
sa imong dungog
hangtod nisamot

kaispiso ang tunô
sarang ikaligo
dugang sa luha


Si Gerwin Vic Evarretta Bhuyo usa ka magtutudlo nga OFW sa Bangkok, Thailand. Kinaham niya ang pagkuha og mga hulagway, pagsulat og balak ug sugilanon. Kon walay kakulian, magyampungad ni siya sa mga ipahigayong book sale event.