Nangatagak na ang dagkong lugas sa ulan. Ang dalan nga unang giagian ni Dodoy ug Pikto nalanay nas lapok. Lubog na ang tubig sa sapa, og ang mga gapnud gihinay-hinay na og anod. Tungod sa kalapok sa dalan, moaksyon og luhod ang kabaw sa uyoan ni Dodoy.
“ Hinay, hinay! Tsk.tsk..tsk!’’ ni Pikto nga nangandam sa iyang latos aron makabuylo ang iyang toro sa pagtabok sa unang sapa pauli.
“ Tyo, aysa, Tyo! Aysag tabok kay molalom na dihang dapita labi na ron nga baha na!’’ pakgang ni Dodoy nga mihunong kauban si Ledio, ang tai-iya sa gihawl nila nga kopras. “Luoy kaayo ang kabaw, Tyo! Basin og mangaanod mo!’’ dugang singgit ni Dodoy, ang pag-umangkon ni Pikto.
Si Ledio nga nabalaka, nagkara-kara kon unsay iyang buhaton. Moaksiyon siyag hiwid kon mobunlot ang toro. Unom ka sako ang karga ni Pikto sa iyang balsa kay kusgan man ang iyang turo. Ang upat ka sako nga sobra niini didtos balsang Dodoy. Ang iyang gikabalak-an, kay kon mabasa ang iyang kopras, dako pod kaayo ang resikada sa iyang suki nga si Nang Lita Apyugon. Pito ka kilo dala sa sakong binandahan kon uga. Unsa na lang kaha kon basa! Naglingo-lingo ang saysenta anyos. Walay nabuhat ang tiguwang ug giambakan ang sapa aron matuklod ang balsa ni Pikto kinsa nagsige og latos sa toro.
“Buwisit nis Pikto! Maapil man pod tag kaanod aning estayla ni!’’ yawyaw ni Ledio nga nag-utong-utong sa pagpugong ug pagtuklod sa balsa.
Ang kapungot sa sulog sa tubig maoy nakaingon sa paghinay-hinay og kalubag sa balsa ni Pikto. Sa kabalaka ni Dodoy nga gatan-aw sa duha nga mingkursonadag tabok, siya wala magduha-duha sa paglayat gikan sa iyang kabaw. Sa iyang huna-huna mao ang pagtabang og tuklod. Wa niya mabantayi nga ang lubot ni Nong Ledio ang iyang nahikapan. Abtik niyang gibalhin iyang kamot ngadtos binandahang sako. Wala pa sila makatunga sa sapa. Si Pikto nga nagsakay sa toro, nakabantay nga migaan ang karga niini. Samtang siya nagtan-aw sa iyang likod, nakita niya si Ledio nga hilabihan nang pulaha sa dagway. Apan ang iyang pag-umangkon nga napulog unom ang panuigon, sayon rang gituklod ang karga niyang unom ka binandahan.
“ Kana, Doy! Birahi, Doy! Basa na kaayo akong kopras, Doy! Yati ning imong uyoan! Tuklod pa, Doy!’’ ni Ledio nga nakamatikod sa kusog ni Dodoy gikan sa iyang pagtulak, wala na kini mangusog og mirespetar na lang sa paggunit sa sako.
“Galasgawa nimo, Tyo, uy!’’ ni Dodoy nga daw nakurat ug nahuwasan sa gitahang kusog. Sa iyang kaugalingon, wa niya damha nga makahimo siya pagtuklod sa kabug-at sa balsa. Siya nakapamalandong sa kadiyot samtang nagtinutokay silang tulo sa nahitabo. “ Lisod ning makakuyog tag isog ug kursonada. Di mahadlok og tahan bisan kinabuhi. Tsk!” hunghong sa kaugalingon ni Dodoy. Wa dayon makatubag ang uyoan kay gikulbaan na pod diay nga musiak ang iyang balsa. Sa dihang nakatabok na sila sa sapa, si Pikto nananaog na pod sa iyang toro. Batiis ra gyod niya ang nahumod sa tubig. Iyang gipuwas ang yugo sa kabaw ug gipasabsab ang hayop sa mga sagbot ilalom sa dakong dao.
“Basaa sa akong kopras, uy! Malubag gyod ang timbangan aning Lita Apyugon ron. Wa unta ka motabok, Tong. Puyde man usa ta mamasilong ug palurangon ning sulog. Porbida!’’ ni Ledio nga nagtan-aw sa iyang kopras nga naglingo-lingo ug nanaguto.
“Sus nimo Dyong, mora man ka og wa makaila sa akoa,’’ tubag ni Pikto nga galikit sa iyang maskada nga giputos sa Dolphin Bihon.
“Lagi, nakaila man ko nimo. Ikaw ang karaang hawler diris Sityo Pakisama, pero mamatay ta nimo uy!”
“ Kagamay anang suloga!”
“Unsay gamay, uy! Hapit man gani molugti imong balsa! Mayman ka kay gasakay raka permi anang buko-buko sa imong toro. Porbida nimo, Tong!”
Si Dodoy nga naminaw sa duha nga morag paingon na maglalis, iyang gitutokan ang iyang kabaw nga si Baskog nga nabilin sa pikas tampi. Ang ulan wala pa gihapon motuang. Nagdala pa hinuon kinig kusog ug bugnawng hangin. Ang mga gapnud nga nangaanod nag-anam nag kadagko. Ang uban niini nangasangit sa dagkong mga gamot sa karaang punoan sa madre kakaw. Ang uban padayon nga gianod dala sa sulog sa tubig.
“Nagkabug-at man ang dagayday sapa, Nong Ledio,’’ ni Dodoy nga naglingkod ug naniid sa dagan sa tubig. Nabalaka siyang nagtan-aw kang Baskog nga nabilin sa pikas tampi. Naglingo-lingo ang iyang kabaw nga namugaw sa mga tagnok nga gustong mosulod sa iyang dunggan.
“Mao lagi. Palurang-lurangon usa nato ang tubig, Doy. Balikon nato na imong kabaw ron,’’ ni Ledio nga nangupos sa iyang sinina ug short nga puwerteng basaa.
Si Pikto nga wa manumbaling sa tuslok sa ulan sa iyang dagway, gasige gihapon og dagkot sa iyang tabako bisan nga nahumod na. Gitabonan lang niya ang baga sa iyang kamot aron dili kini mapalong, dayon nagpabuhot-buhot. Hanoy nga miikyas ang mga aso sa iyang ilong. Kapin oras na ilang pagkatanggong apan ang tubig wala pa gihapon molurang. Si Dodoy wa gyod moginok sa iyang gilingkuran. Naghapyod-hapyod na lang siya sa iyang suwang, naghuna-huna unsay buhaton.
Misantop sa iyang huna-huna og nganong nakahimo siya pagtuklod sa balsa ni Pikto– puno sa katahap. Mitindog siya kay mangihi. Mihapdos og kalit ang iyang kilid. Namatikdan niya nga nasamad na diay ang iyang wala nga bahin. Agi ang samad sa ngipon sa iyang kabaw kay giputos man niya kini og unas human gisuksok sa iyang kilid. Iyaha kining gitagoan kay nahingo man kining ngipona gikan sa iyang kabaw nga mikibkib sa sunog nga mga bunot samtang siya nagbakero. Nabasa kini sa tubig, mao nga milapos sa iyang kilid. Dihadiha, nahinumdoman niya ang karaang mga estorya ni Pikto mahitungod sa mga agud-agod. Matod pas iyang uyoan, kadtong nag-inom sila og tuba didto sa ilang tapahan, kauban iyang amahang si Tatay Terso, duna gyod kunoy mga agud-agod. Dunay mga dagon nga panipas. Dili ka maigo og bala nga maoy gigamit kuno kaniadto sa grupo sa mga Ilaga kontra sa mga Barakoda nga Muslim. Mga likit nga dili ka madutlan og sundang bisan pag kapila ka tigbason. Mga likit sa manok nga modaog nga way samad. Ug mga likit nga mahimo ka nga kusgan. Puwerteng daghana og nahibaw-an sa iyang uyoan mahitungod aning mga butanga. Duna pa gani kunoy higayon nga miadto ning uyoang Dodoy, alas dose sa tungang gabii sa sam-ang kay gipadamggo kuno siya nga ipakuha ang tuway-tuway sa tawo nga milutaw tungod sa dakong krus.
“Mao man seguro ning giingon ni Tyo Pikto,’’ hunghong ni Dodoy sa kaugalingon nga mitutok sa uyoan nga nangiyugpos sa katugnaw.
Ning higayona, si Pikto nga bag-o ra nahuman ug panabako gitangtang niya ang pisi nga gihikot sa mga binandahang sakos kopras. Lig-on ning pisia. Dili madali-dali og kabugto kay mao ni iyang reserba kon maputol ang pising pangilong sa iyang kabaw. Paspas ang lihok sa uyoang Dodoy. Nag-andam siya sa pisi. Ang ulan nga nag-inday- inday, wala gyoy plano nga molurang. Gihikot ni Pikto ang tumoy sa pisi sa iyang hawak. Ang pikas bahin gihikot usab niya sa ilalom sa balsa. Ang katas-on sa iyang pisi, sa iyang banabana, igo ra nga makaabot sa pikas tampi.
“Maghikog ka, Tong?!’’ ni Ledio nga nakulbaan nga nagtan-aw sa suod nga higala sa dugayng panahon.
“Ngano? Mokuyog ka?! Dagan man gani ka og gukuron sa pasgaw niadtong elementarya pa ta. Lus-los nimo, Dyong!’’ tubag ni Pikto nga gipaagi na lang sa katawa aron mawala pod iyang kakulba.
Si Dodoy nga naminaw sa duha, miaksiyon na pog kabalaka. Nangutkot siya sa iyang pahak. Dako iyang salig sa iyang uyoan nga makatabok aron makuha ang iyang kabaw. Karon, si Pikto nga grabe gyod ang kaisog ug kursonada, naghinayhinay na og tamak sa tubig. Si Ledio nga gakupot pag-ayo sa pisi aron di modiretso si Pikto og kaanod, nanukad pod ang tiguwang. Si Dodoy nga mibati og kaluoy sa uyoan, misubay sa pisi aron sundon ang uyoan.
“Ayna diha, Doy! Kaya ra nang Pikto!’’ singgit ni Nong Ledio nga milanog ang tingog ubos sa sapa.
“Hurot ang isog ana ron, apil butbot! dugang niyang pasi-aw.
Apan si Dodoy duol nas likod sa uyoan. Naghinay-hinay siya og sugat sa sulog. Gikabkab sa tubig ang gitamakan ni Pikto. Ug sa kalit, midakin-as ug misukarap siya sa tubig. Dali nga gibira ni Dodoy ang pising gisubayan. Maayo nalang gani kay wala naparok ang ulo sa iyang uyoan sa mga hait nga bato. Nainat ang hawak ni Pikto tungod sa kakusog sa pagbunlot ni Dodoy. Dali-dali siyang mibangon ug gisugat ang tubig nga taman pod sa iyang hawak ang kalawmon. Hapit na siya makaabot sa daplin. Milingi siya ug nakurat kang Dodoy nga naa diay sa iyang likod. Giyano ra og baktas ang baha samtang gahawid sa pisi.
“Hastang buanga, kakusog ba diayng tubiga!” ni Pikto nga milingkod dapit sa tiilan ni Baskog ug nanghupaw.
“Kaniadto nga tabok-tabokon ko ra man ning sapaa. Karon nga nagkaisog man ang sulog!’’
“ Tana, Tyo, mamalik nata, abyan natong kabaw ug kining balsa. Ikaw timon sa kabaw ug akoy motuklod sa balsa!’’ tubag ni Dodoy nga bag-o pa mihaw-as sa tubig.
“Taympa sa! Ato sa ning palurangon ang sulog, Doy!’’ ang uyoan nga miaksiyon na og kakak kay hapit matinuod ang tagna ni Ledio.
“Tong, hapit, Tong?!” singgit dala komedya ni Nong Ledio nga gagunit sa pisi sa pikas tampi sa sapa.
Wala dayon mobalik og tabok si Dodoy. Gihulat niya ang iyang uyoan nga makapahulay. Si Pikto nga gapungko na lang, gitangtang niya iyang hikot sa hawak ug gihatag kang Dodoy. Iya kining gipahikot ngadto sa gamayng punuan sa tugas, nga lig-on sab nga dili mabali kon birahon og tulo ka tawo. Duna na silay nahimong subayanan aron makahimo sila pagtabok balik ngadto sa pikas tampi. Si Ledio nga tua sa atbang naghulat, iya pod gisusi pag-ayo ang pagkahikot ni Pikto, kay basin unya og mohiplos ang pisi.
Nagdahunog ang tingog sa tubig. Dunay dala nga lapok ang anod niini. Naghinay-hinay na og lurang ang ulan apan si Pikto gaduhaduha gihapon og tabok. Padayon ang agda sa iyang pag-umangkon nga manabok, hangtod nga mibalik ang iyang kaisog. Gigunitan ni Pikto ang pisi duol sa pangilong ni Baskog. Una siyang misubay sa pisi nga ilang giandam nga nagtabyog-tabyog tungod sa sulog. Minghunat sab si Dodoy og tuklod sa balsahan. Niining higayona, ang tuong kamot ra ang iyang gigamit. Gihawid niya ang iyang walang kamot sa pisi. Minglutaw sa tubig ang balsa ni Dodoy, samtang si Pikto minghiwid nas tungatunga sa sapa. Apan dili siya maanud kay dunay pisi nga ilang gisaligan. Gilaras ni Baskog ang sapa kay gaan ra iyang paminaw sa balsa. Hangtod sa pila nalang ka lakang, nakahimo sila pagtabok.
“Ginoo ko ninyo, Tong, Doy, salamat kaayo intawon,” pasalamat sa ulitawong guwang nga si Ledio nga wa gyod mobuhi sa pisi. Bugnaw man unta ang panahon apan klarong may nabuak nga lugas sa singot sa iyang tampihak.
“ Doy, isip pasalamat nako ninyo, Bay Tong, ako ning ipabor ninyong usa ka sakong kopras,”
“Ayna, Nong Ledio uy! Bayari lang mi sa among suhol kada sako” ni Dodoy.
“Ayna bitaw, Bay Dyong, mora man kag karon pa!”
“Tininuod bitaw ning ako, Bay Tong ug Doy. Idiretso lang nato ni ilang Lita Apyugon. Paspas ta kay tugnaw na kaayo. Mag-inom tag Sioktong ngadto!”
Diha sa dalan, sekretong gipalabokan ni Dodoy og estorya ang iyang uyoan mahitungod sa mga agud-agod.
“Tyo, tinuod gyod diay ang imong sulti nako. Tinuod nga dunay dagon, Tyo!” ni Dodoy nga misulti nga pinasiga ang mga mata.
“Nganong nakasulti man ka ana, Doy?” ni Pikto nga nagpakaaron-ingnon nga wala kabantay sa kusog ni Dodoy ganina pagtabok sa sapa.
“Kadtong gaina, Tyo ba… nakusgan ko kay duna koy linikit nga ngipon sa kabaw dinhi, akong dala, Tyo” ni Dodoy nga mikapkap sa iyang kilid.
Nahurot niya og hikap iyang short, apan wa na gyoy ngipon sa kabaw nga giputos sa unas. Gibati niya ang katugnaw sa tibuok niyang lawas ug iyang nadunggan ang gadahunog nga sulog sulod sa iyang dughan.
Jovanie Garay was a fellow for Balak in the 59th Silliman University National Writers Workshop (SUNWW) 2021 and 21st Iyas National Writers’ Workshop 2022 for his Sugilanon.