Category: Fiction

Langub

Fiction by | December 14, 2020

Dili maihap ang mga langub sa Kulaman Plateau, ang lugar sa mga Dulangan Manobo nga naa sulod sa probinsiya sa Sultan Kudarat.  Sa akong pagpuyo didto sa tulo ka tuig, sobra 30 kabuok ang akong nasudlan isip usa ka spelunker (ang English adtong ganahan mo-explore og mga langub).

Pero matud pa sa naila-ila nakong mga Lumad sa maong lugar, sobra pa daw sa gatos ang mga langub, kung ang usa ka spelunker dunay igong panahon ug andam nga mobaklay og mga bakilid kaayo nga bukid aron makasulod aning daghan kaayong langub. Ang uban gani ani naa sulod sa mga lasang ug lisod toltolon kung walay kaubang kahibalo asa kini pangitaon.

Lahi ang  kalibutan sulod sa langub, alang niadtong nakasulod na niini.  Tinuod dulom kaayo, apan kung kumpleto ka lang og gamit – sama sa hayag sa suga parehas sa ginagamit sa mga minero – dili ra man kahadlokan nga mosulod ani. Dunay mga langub sa Kulaman nga daw morag katedral and kahabog ani sa sulod.

Daghang matang nga parte sa langub ang makit-an – ang mga “stalactites ug stalagmites” – kini tong mga nagbitay nga daw corals. Ug kung puti ang kolor sa maong mga stalactites ug stalagmites – daw mora silag snow tungod sa kaputi niini. Naa say mga “lowstones, helictites, soda straws ug columns.”

Naay mga langub nga makasulod ka lang kung imong kamangon ang pultahan ani, naa say angay kang motakilid kay igo rang makalusot ang payat nga lawas. Dunay mga langub nga naay sapa sa sulod, ug usahay mabaw, usahay lalom.  Lahi gayod ang katahum sa sulod sa langub, apan klaro nga kung naa ka sa sulod ani, daw daku kaayo ang misteryo nga imong gi-atubang. Matud pa sa pipila ka mga psychiatrists  ang pagsulod sa langub kuno morag sama nga nibalik ka sa sabakan sa imong inahan.

Daghang mga istorya sa mga Dulangan Manobo bahin sa mga sugilanon nga ilang nadawat gikan sa ilang mga katigulangan. Dunay nag-ingon nga dihay usa ani ka langub diin nagpuyo ang usa ka higante’ng bitin, ug matag karon ug unya magpakita kuno kini.  Pero kasagaran naa ra sulod sa labing suok sa langub, busa wala’y usa kanila nga mangahas mosulod aning maong langub.

Naa say nag-ingon nga kini ang mga pinuy-anan sa mga “dili ingon nato.”  Pero kung mag-ritwal una mosulod sa maong mga langub, wala ra may mahitabo sa mosulod. Kapanginabuhian man god ang pipila aning mga langub kung modagsa sa sulod niini ang mga langgam nga gitawag og  balinsasayaw (swiftlets that resemble the swallows). Kini tong mga langgam nga ang ilang mga salag – nga gikan sa ilang laway (solidified saliva) mahal kaayo, kay mahimong bird’s nest soup. Kinaham kini sa mga Intsik, ug mahal kaayo ning maong sabaw kung order-on sa mga restaurant.

Naa say katingalahan nga istorya sa mga katigulangan nga ang uban aning mga langub magbalhin-balhin kuno.  Kay pas-anon man ang maong langub sa likod sa busaw, ang gitoohan sab sa karaang mga katigulangan nga parte sa mga “dili ingon natu.” Daghang klase sa mga busaw ang ilang gitoohan gawas aning nagpas-an og langub, dunay mga morag kapre o engkanto. Gani sa usa ka lugar sa tapad sa usa ka langub  dunay dagkung puting bato mismo sa tunga sa sapa, magtapok ang mga matahum nga mga diwata ug gakanta sa tunga’ng gabii kung takdol ang bulan.

Apan ang mas taas nga akong i-apil ani nga sugilanon dili katingalahang panghitabo kondili makalagot nga panghitabo. Bahin kini sa usa ka kulturanhong gawi sukad pa sa linibo na nga katuigan sa karaang panahon. Adtong mga panahona, dunay mga lumadnong katilingban nga ang mga patay nilang mga kaparyentihan isulod sa banga ang na-ugdaw nga lawas sa namatay nga paryente. Dayon ang maong banga sulod sa langub nila tipigan.

Ang labing nikaylap ani nga historical narrative ang gihimo sa mga Lumad sa Palawan. Dunay gitawag nga Tabon cave, ug dinhi nadiskobriha ang usa ka dakung banga.  Maayo kaayo nga pagkahimo kining maong matahum nga banga, kay sa taklob niini, dunay usa duha ka tawo nga nisakay og banka. Ang naa sa atubangan maoy nagbugsay, ug nilingkod lang ang naa sa likod. Sumala sa kahulugan nga gibatbat sa mga antropolohista, simbolo kuno kini sa usa ka tawong namatay, ug gi-ubanan sa iyang paryente o ulipon sa iyang panaw padulong sa laing kalibutan.

Sa sulod sa maong banga, dihay mga timaan sa mga bukog sa usa ka tawo, kansang patay nga lawas gipa-ugdaw ug ang nahabilin aning mga bukog gisulod sa banga. Mao nga gitawag pod kini nga burial jar. Ug aron walay magpatamas-tamas sa maong giila nila nga sagradong butang, gitipigan kini sulod sa langub kay lisod sudlon ang langub nga naa sa kilid sa bakilid.  Ang maong banga naa na karon sa National Museum sa Manila.

Duna pay laing mga banga nga gi-exhibit sulod sa National Museum.  Kini ang nakolekta sa taga National Museum sa Maitum, Sarangani Province. Dunay ilang gihimong diorama sa sulod sa langub dihang nakit-an nila ang maong mga banga, ug sobra sila gatos. Ug maayo kaayo ang pagkaporma sa gitawag nga anthrophomorphic  jars o mga banga nga mohulagway sa lawas sa tawo. Kay dunay mga banga nga dunay mga kamot, ug daghan ang taklob mao ang ulo.  Sama sa nakuha sa Tabon cave, kini nga mga banga mao say ilang gisudlan sa nahabilin sa parte sa lawas human kini naugdaw.

Apan naa pay laing mga banga nga gikolekta sa langub ug karon gi-exhibit sa museum sa San Carlos University (USC)  sa Cebu City.  Mga anthrophomorphic jars sab ang nakoleta, pero dili kaayo pino pagkahimo kumparar sa mga banga nga nakuha sa Maitum. Ang maong langub naa kaniadto sa sulod sa  barangay sa Menteng, sa munisipyo sa Senator Ninoy Aquino aning kabukiran sa probinsya sa Sultan Kudarat nga yutang kabilin sa mga Dulangan Manobo.

Adtong tuig 2001-2004, ang among mission team didto ma-destino sa maong lugar. Gi-imbita mi sa mga misyonaryong OMI nga tabangan sila sa ilang mga programa, labina ang kabahin sa pakigduyog-ambit sa pakigbisog sa mga Lumad. Usa sa ila si Padre Miguel Triunfante, usa ka antropohista nga hanas kaayo sa pinulongang Dulangan Manobo kay dugay na sab siyang nagpuyo dire.

Usa ka adlaw iya ming gi-istoryahan sa unsay nahitabo aning langub diin gikuha ang mga banga. Ang maong nangulo sa team nga niabot sa Kulaman aron kolektahon ang mga banga  mao si Marcelino Maceda. Sumala sa gihimong pagsusi kung kanus-a gihimo ang mga banga, mobalik kuno sa late Neolithic (or Early Iron) Age nga possible sa tuig 585 AD (plus or minus 85 years).

Ang nigasto sa maong prohikto ang USC, mao nga naa sa ilang museum sa Cebu ang maong mga banga hangtud karon. Adtong tuig sa 1962 kini nahitabo, nidtong panahon nga wala pay klarong dalan gikan sa patag sa may Isulan-Tacurong pasaka sa bukid hangtud moabot sa Kulaman Plateau. Sa mga 1970s, diha nay mga dalan tungod  nasugdan ang logging sa maong lugar.

Mao nga si Mr. Maceda ug iyang mga kauban didto nisugod sa ilang panaw pasaka sa Kulaman sa pikas bahin aning probinsya. Nanukad sila gikan sa munisipyo sa Lebak. Sumala sa istorya lima ka kabayo kuno ilang gidala ug maoy gisakyan pasaka ngadto sa Kulaman kay daghan pod silang dalang mga butang.

Nahibaloan nilang Mr. Maceda kining maong mga jars, kay diha na may pipila ani nga jars nga niabot sa museum as University of Sto. Tomas adto pang 1954. Dili na mahibaloan kinsay nakakuha niini ug gidala sa Manila. Mao nga na-interes siya ug ang USC nga pangitaon ang langub diin daghan pang mga banga ang ilang makuha og madala sa USC museum.

Sa mubo nga pagka-istorya, dunay naila-ila si Mr. Maceda nga maoy nipahibalo sa iya nga ang maong langub naa sa Kulaman ug pinaagi sa iyang mga kontak sa gobierno, nahibaloan ra niya unsaon pag-abot sa maong lugar. Kahibalo siya daan nga kinahanglan siya og permiso ani gikan sa mga Lumad nga nagpuyo sa maong lugar, busa nakapangita sab siyag paagi nga maila-ila ang datu pag-abot niya didto sa Kulaman.  Nisugot ra man sab ang maong datu nga puede silang mosulod sa langub ug kuhaon ang mga banga.

Unsaon ta man lagi, nga tungod sa kataas sa dagan sa panahon, nalimtan na sa mga kaliwatan sa mga Dulangan Manobo ang dakung kahulugan aning mga banga. Daw wala nay bili kining maong mga banga alang kanila, kay dili na man sab gani nila mahinumduman ang kasaysayan niini. Ug dugay na sab nga naputol ang maong gawi nga manghimo og banga ug sudlan sa nahabiling na-ugdaw sa namatay nga paryente.

(Ang wala pa mawala hinoon – bisan og nagka-anam na sab nio nga wala na kaayo nila buhata karon – mao ang pagsulod sa patay nga lawas sa ilang mga minahal nga namatay sulod sa gibuak nga kahoy ug gihimong morag lungon. Naa man silay mga pamaagi sab nga dili kini manimaho kay ibutang man nila kini sulod sa ilang mga balay. Gani duna koy nabisitahan nga panimalay, diin sa sulod mismo sa balay gipatong ang lima ka mga longon – gikan sa dagku ngadto sa gagmay. Dili pa man god nila ilubong kini, samtang wala pa mahupay ang ilang kaguol. Sa karaang panahon, abrihan nila ang mga longon ug unsay naa na-ugdaw maoy isulod sa banga, ug ibutang sulod sa langub. Apan karon ila na lang ilubong sa yuta).

Duna man say gibaylo nga mga gasa si Mr. Maceda sa datu ug iyang mga sakop busa nalipay ra sab sila sa maong panagtagbo nga duna silay nadawat. Tungod kay limitado ra ang ilang madala, gipilian lang ni Mr. Maceda ang mga banga nga ilang dalhon, pero ubay-ubay sab kini (nga makit-an diha sa USC museum karon). Gibilin nila tong dili na kaayo maayo ug matahum og porma.

Ang problema lang, kay nisaad si Mr. Maceda nga mobalik sa Menteng ug magdala pa siyag dugang nga mga gasa sa mga Lumad nga naghandum sab sa maong pagbalik.  Apan wala na kini nahitabo, ug nasuko daw ang maong datu.  Nisulod kuno sa langub ang maong datu ug pipila ka kauban ug tungod sa ilang kalagot sa wala pagtuman ni Mr. Maceda sa iyang saad, ilang gipang-buak ang nahabilin nga mga banga.

Pagkadungog naku ani nga istorya, na-curious na dayon kaayo ko unsay dagway ani nga langub ug unsa pay nahabilin nga artifacts sa sulod niini. Busa nisakay mig habal-habal hangtud sa masudlan sa maong sakyanan. Dayon  gi-hike namo ni Padre Miguel ang bukid pasaka sa Menteng. Mga tunga sa adlaw sab ang among hike. Dihay mga Dulangan Manobo nga among nahimamat pag-abot namo sa ilang barangay.

Sa gawas lang sa maong barangay, diha ang langub. Pagsulod pa lang nimo daan dunay nasulat sa bongbong sa pultahan sa langub ang ngalan ni Mr. Maceda ug ang petsa sa ilang pag-abot dire. Pagsulod namo sa langub, niguot akong dughan ug kahilakon kaayo ko sa akong nakit-an. Diha tuoy mga nahabilin, pero mga tipik na lang sa maong mga banga, ug mora na lang kining mga gagmay’ng bato, kay gipangbuak lagi kini. Subo kaayo palandongon nga adtong pagsulod nilang Mr. Marcelo ani nga langub, intact pa ang tanan.

Alang kanako usa kini ka tragedy kung pamalandongan ang dakung kahulogan aning maong mga artifacts, kay gamay na lang kaayo ang nahabilin sa atong mga katigulangan sama ani.  Ug daku sila bili sa paghatag og kasayuran unsa ang klase sa ilang kinabuhi niadtong panahona.

Dihang nakit-an ko ni Fr. Miguel nga nasubo kaayo, iyang kung gihonghongan. Matud pa niya, dunay datu sa ilang barangay nga nag-ingon sa iya, nga duna pay laing langub diin intact pa ang mga burial jars. Wala na lang nila ipahibalo kini sa ma taga-gawas kay hadlok sila nga ang nahitabo sa Menteng nga langub, mahitabo na sab. Ug karon mas duna silay kahimatngon unsa diay ka importante kining mga banga alang kanila, busa dili na nila gustong kuhaon pa kini dire sa maong lugar.

 

*

 

Postcript:  Sa usa ka konperensiya sa Philippine Anthropological Association of the Philippines (UGAT) sa USC, akong gipadayag sa mga taga-USC nga nangindahay ang mga taga-Kulaman nga i-uli ning mga banga sa ilang lugar. Apan gitubag ko sa taga-USC nga dili nila kini puedeng himoon samtang ang munisipyo sa Senator Ninoy Aquino o di kaha ang Probinsya sa Sultan Kudarat dunay klarong museum nga mosiguro nga tipigan gyod ang mga banga aron magpabilin nga mahimo kining makit-an sa umaabot pa nga mga henerasyon.  Apan klaro nga ang munisipyo ug Probinsya wala pay giplano nga maong museum – o dili ba kaha nga dili sila interesado? – mao nga lisod ma-pressure ang USC nga ibalik ang mga cultural artifacts asa nila ni kuhaa.

 

Nasulat ni Melchor M. Morante ang mga nobela nga Ugma Puhon, Junjun (1994), Tuburan sa Handurawan (1995), ug Si Menda ug ang Bagani’ng gitahapan nga maong si Mangulayon (2015). Kauban ang “Langub” sa umaabot nga Mga Lumadnong Sigulanon nga Mahinuklogon.

 

 

Pulang Ani

Fiction by | November 2, 2020

Papadilat pa lang ang araw ngunit siya’y gising na gising na. Agad na papasok sa banyo, maliligo para linisin ang duming nakabalot sa katauhang hindi madaling tanggalin kahit pa ng kapangyarihan ng konsensya. Lalabas ng banyo na mabango, mistulang dala-dala pa rin ang dangal ng pagiging isang masunuring magsasaka sa kanyang diyos. Marahil ay mapagpala nga siya. Sa lahat ng mga magsasaka, siya lang ang may piging sa lamesa. Sa lahat ng mga magsasaka, siya lang ang may asukal ang kape. Sa lahat ng mga magsasaka, siya lang ang may pulang ani.

Iniwanan niya ang magarang bahay para magsaka sa kanilang bayan; hindi sa sakahan kundi sa lansangan. Papunta na siya sa kanyang opisina kung saan madadatnan niya ang iba pang katulad niyang mga magsasaka at kanilang mga pananim. Naroon din ang sandamakmak na biktima ng nangangalawang na’ng sistema ng hustisya gaya ng pagkakalawang sa nagkakatandaan na’ng mga rehas. Doon ay maghihintay siyang sumapit ang dilim; para magtanim, para mag-ani.

Natulog ang araw at napalitan ng hindi gaanong maliwanag na nakangising buwan. Dahan-dahang pumalibot ang mga ulap dito, kaya tila rosas sa alapaap ang imaheng maiguguhit sa langit, kasabay ang pagtatago ng mga bituin sa likod ng mga ulap. Dito lumabas ang mga magsasaka, dala-dala ang mga semilyang itatanim sa mismong pinagsasakahan.

Nagsisipag-alulong ang mga aso habang sila’y umaali-aligid sa mga eskinitang masasangsang ang amoy. Dikit-dikit ang mga bahay, kaya ang lahat ay pinagpapawisan sa kanilang nag-aasulang mga uniporme, na puno ng kung ano-anong mga tsapang pangsalsalan lamang ng pagkakapitagan ang gamit. Tahimik na rin ang paligid dahil tulog na ang bayan, at sila na lang ang gising. Madilim din ang buong lugar dahil sa mga power interruption.

Maya-maya pa’y may kumaluskos na kung ano sa bandang kanto ng eskinita. Marahang sila’y dumako roon habang dinig ang mga sariling kabog ng dibdib. Takbuhan sa balat ang pawis mula ulo hanggang leeg. Pagdating sa dulo, tanaw nila ang isang lalaking papaalis, dala ang kanyang pagkaing Jollibee na tila galing pa sa supot na nakatambak sa basurahan. Pagkakita ng lalaki sa kanila, nanlaki ang mga mata nito at agad na kumaripas ng takbo.

Isang putok. Dalawang putok. At balik sa tahimik ang lahat. Kinuha ng magsasaka ang dala-dalang semilya at itinanim sa katawang kasing tahimik at lamig ng eskinitang kinalagyan. Aani siya ngayo’t nagbunga na ng dugo ang kanyang ipinunla.

Bakas pa sa uniporme ang kanyang pulang ani. Uuwi sa tahanan, lalabhan ang uniporme, at matutulog nang mahimbing. Kinabukasan, magigising na para bang walang nangyari. Maliligo para linisin ang duming nakabalot sa katauhang hindi madaling tanggalin kahit pa ng kapangyarihan ng konsensya. Lalabas ng banyo na mabango, mistulang dala-dala pa rin ang dangal ng pagiging isang masunuring magsasaka. At ito’y magpapatuloy pang matagal, sa utos ng panginoon nilang diyos.

 

 

 

***

John Llyod is a third-year student from the University of Southeastern Philippines. He is currently taking up Bachelor of Arts in Literature and Cultural Studies.

Before Sundown

Fiction by | October 26, 2020

It was almost sundown and I was on my way home from Aling Taling’s to get trays of eggs and some chicken meat for the fiesta the following day. My mother was always excited for those kinds of celebrations; she would exhaust all our hard-earned money just to fill our tables with different dishes for other people to eat. I cannot forget how mad my father was one night when he found out that she sold one of our two kalabaws to have a grand celebration for her birthday; my itaydid not say a word to her for a week.

I trod on the dusty road of our little barrio and took a glance at the golden haze of rice field that stretched far in the horizon. At the end of it, I saw the tip of the sun peeking in between the two mountains; the sunset yesterday was golden with screaming orange clouds splattered across the sky, but now it appeared rather pale along with custard-colored sky. I did not notice that I was already watching the sunset far too long until one of the light posts lit up. As much as I loved staying in that place because of the cool breeze from the field, the fear of the stories about the aswang taunted me.

It had been two weeks since our barrio experienced distress over some incidents of frequent knockings on their door, some flapping sounds over roofs, and the death of goats with suspicious teeth marks on their necks. For a boy who stayed in the city for years to study and work, these rumors still had me terrified and anxious.

I walked faster as the light posts ahead of me started to light up as well. I came across little children hurrying home, some being chased by their nagging mothers.

“I told you to be home before sundown! Do you want the aswang to come after you?!” a woman shouted at her little boy as she hit him with a long thin stick.

My chest pounded upon hearing her words; the aswang might be true since it was already the talk of the town and many of the villagers had stepped forward to attest to its existence. I remembered how my inay warned us about these creatures when we were young, and I guess the fear still lived inside of me up until now. It never left me — even when I went away. When I was living in the city, my roommates would always tease me because I easily got scared of ghost stories and horror movies, even if I was already a grown man. The little noises in the kitchen made me stay up all night, wondering if what would happen if a ghost pull my feet and drag me to the abyss of darkness.

“Excuse me.” I heard a voice from behind. It was a girl with long blonde hair and pink nails. “May I know which way I should take to reach Aling Manda’s home?” She took a final chew and spit her bubblegum to the ground.

I was in awe for several seconds; her fragrance smelled like freshly picked fruits and her long wavy hair dangled on her shoulders. Her eyes reminded me of the city lights I used to stare at by the windowsill at night. I could tell how caked her face was with make-up because her cheeks looked like full-bloomed tomatoes.

She must be new here.

“Aling Manda?” I tried to confirm, “The one who sells gayuma?”

She nodded. “Can you show me the way?”

I looked at my watch and it was almost six o’clock; my inay would probably wonder why it took me so long to get home, but my manoy had always reminded me to help other people and always look out for women and children. It was dark and the girl was not familiar with our place; her safety was my responsibility. Even if the thoughts of aswang came rushing to my mind like waves on the shoreline, the words on my manoy weighed heavier than my fear.

I decided to accompany her. As we went our way, the girl couldn’t stop talking. I grew up as a rather shy boy, so I just listened to her telling stories animatedly.

She seemed…bubbly and carefree.

I learned that she was from the city and worked as a cashier; I didn’t mind asking why she wanted to see Aling Manda because there was only one reason why people came to visit Aling Manda — it was her love potion. She was quite famous because of it.

Her house was located at the end of the corn field so I instructed her to be careful with her steps the moment we got through it since it was already getting dark. The haunting beam of moonlight stealthily peeped in between the tall crops of corn which made it easier for me to see the face of the woman. She had thick eyebrows and her mascara started to smudge underneath her eyes; she must have a long and tiring travel just to get here.

While we were exchanging remarks, I suddenly wondered why she needed a potion; she was beautiful and charming, and she spoke nicely — who wouldn’t fall for her?

“Your town shuts down before six, eh?” she said.

“Yes. People are rushing home before sundown because of the aswang,” I answered her. I felt my arms getting numb; the trays of eggs and meat started to weigh heavier; I had been carrying them for almost an an hour now.

“Do you believe in aswang?” she said while smiling sweetly as the moonbeam shone on her eyes. A city girl like her might find it these mythical creatures funny.

I shrugged my shoulders and looked at the sky; the clouds started to dim the light of the moon. I must hurry home after, my inay and itay were probably worried about me.

I heard a rustling sound that made me shift my eyes to look for the girl but she was suddenly gone. I looked around and started calling her out even if I didn’t know her name.

“Do you believe in aswang?” I heard someone whisper in my ear. I held my breath as shivers went down to my spine.

I looked around but suddenly there was no one. My feet were frozen though I wanted to run away and ask for help.

I slowly turned around to run out of the cornfield when I saw her from afar, staring at me. Her once beautiful eyes turned all white, and her brown skin appeared like silver now.

She grimaced and her face became distorted. “That’s why they said you should hurry home before sundown.”

—

Thea Margarette R. Elipio is a teacher at a senior high school and part-time brand manager of an app in development.

Pakigbugno sa Kagahapon

Fiction by | September 21, 2020

Way pu-as ang pagkalansing sa mga kutsarag baso sa kusina ug ang pagkulamos ni Dodoy sa uban pang hugasonon. Puwerteng tagninga sa panagpingki sa mga basiyo nga bag-ohay lang gigamit sa ilang panag-ambitay sa panihapon ni Lolo Temio.

 

“Doy! Puwerte man nimog pakigbugno sa mga plato. Labaw pa man nimo ang sundalong nakigkombate sa mga gerilya sa Mindanao,” siyagit sa tigulang ngadto sa iyang apohan nga bisan pa og naa na kini sa sala ug gaatubang sa TV, gibanhaan gihapon sa kabug-at sa kamot sa apong nanghugas. Way tubag nga mibalik sa tigulang. “Oy! Paghinay diha kay dili ko kadungog aning akong gitan-aw!”

 

“Da! Mora sad kag kasabot anang gitan-aw nimo, Lo, oy,” tubag ni Dodoy nga mibalik sa dunggan ni Lolo Temio daw sama sa usa ka lanog nga gakahanap.

 

“Nakaminos gyod ka aning akong pagka-tiguwang ha,” nawala na ang pagkalagsik ug panagpingki niya, nga gisundan sa bug-at nga mga tunob. Mora sad kag nakigkombate sa mga Intsik da.”

 

“Naa na sad ka anang istorya nimo sa mga Instik. Ikapila pa man na nimo balik-balikon, Lo?” pangutana sa apo nga mihalok sa bugnaw ug gipaningot nga ulo sa lolong sapoton.

 

“Wa pa gyod ka nakasinati ning akong sugilanon ba. Ayaw patakag sambat diha. Nakaminos gyod kag ayo nako, ha. Kanang edara nimo, dako na kaayo ang akong kapuslanan dihang unang mitampi sa dunggoanan sa nasod ang mga warship sa Intsik. Unya ikaw, unsa may gibuhat nimo ron? Gasige ra man gani kag padako ana imong mga itlog, unya makaminos ka nako kon makasabot kos ginayawyaw sa TV. Wa ka kuyapi?”

 

“Aysos. Dili man god, lo, dili man god ana…” Wala pa gipahuman sa tigulang ang pagpaklaro ni Dodoy.

 

“Saba diha. Kon wala ka nasayod, kining akong mga palad miagi na og gubat …”

 

“Lo, kinsa naman sad ang nangaway nimo, oy,” sambit ni Dodoy nga morag nagpakalma og gamayng bata. “Sige natag balik-balik anang storya nimos gubat…” Gikuha ni Dodoy ang remote ug gipakusgan ang tingog sa TV, bag-o gilabay ang kaugalingong kabug-aton sa kutson abay sa walang bahin sa gilingkoran sa iyang Lolo.

 

“Awa na, o. Awa na,” gihit ni Lolo Temio ang iyang lawas sa direksyon sa TV ug gitudlo-tudlo ang liboan ka mga sundalong Instik ug gatosan ka mga tangke de gira nga nagbahis-bahis sa lawak diin mapamahitas-on nga nagbarog si Jose Rizal nga karon gipakambayotan sa pulang tela nga morag usa ka sash sa beauty pageant.

 

Mipadayon kini: “Ka bagag nawong gyod aning pikot og mga mata nga motunob sa yutang natawhan sa mga tawong ngilngig og kasaysayan. Wa guro ni sila kaila nilang Dagohoy ug ni Sultan Kudarat. Nagaparada naman nuon sa tiilan ni Rizal.”

 

“Pirme naman ni sila, Lo ug dugay na…”

 

“Unsay dugay na? Dugay na na namo silang gipildi tuig 2022 pa, dihang gisulong na sila sa halos tanang dakong dunggoanan sa nasod. Insigida, isip usa ka Mindanaoan diin gagikan sad ang Presidente kaniadto, nga maoy labing unang taga-Mindanao nga naglingkod sa Malacañang. Nagboluntaryo kong nagpaatubang aning bagag nawong nga mga Ching-chong. Kanang ilang mga warship ug mga tangke, matay pa, amo ra nang ginapatimbang sa Santiago sa Iligan. Pamati nilang makaya nila ang Pilipinas pero wala sila kasagang sa kinangilngigang armas sa nasod kaniadto nga nagpaulbo gyod sa ilang mga kaspa: ang mga military grade, Mambabarang ug mga Doktor kwak-kwak didtos Siquijor. Kon makakita pa lang ka sa mga pikot dihang mayamyaman na silag urimos, maglumbaanay lage na silag panagan samtang gipangtublan og gabas nga gaandar o diba kahag gasikmag Durian.

Makatawa na lang god mig tan-aw ana nila nga mag-isig-isa sa ilang mga Good morning towel. Pero wala ra gihapon, kay ang tanang muserender, ang dangat, mahimo ra sang subak sa Chao Fan.”

 

Napuno og hagikhik ang kwarto sa tigulang dihang naghanduraw siya sa kalibotan nga siya ray nakasakop, nga siya ray na sayod. Pero si Dodoy nga nagtan-aw ug gipatuyangan lang ang iyang Lolo, wala napugngan nga maigo sa sentimentalidad nga dili niya masuta kon diin parte sa iyang pagkatawo ang natandog. Pero wa ray minuto kalit napulihan sa pagpanghangos ang mga hagikhik hangtod ang iyang kasadya ug kaalegre ganina anam-anam nga nalumos sa iyang pagpangbakho nga giubanan sa pag-ikyas sa mga luha nga ganina pang nagpugong.

 

Padayon nga madungog ang hinagawhaw nga tingog sa TV nga morag nagpasamot lang sa gibati sa tigulang.

 

“Tara, Lo,” giagda ni Dodoy ang iyang Lolo nga magpahuway na. Kamulo kinig pikpik sa iyang likod. “Okay na, Lo. Wa nay makapasakit nimo diri, ta na.”

 

Gi-alalayan ni Dodoy si Lolo Temio nga inanay makatikang ngadto sa iyang lawak-katulganan. Usa pa man sila makasulod milukop sa ilang balay ang tingog sa Pilipinong news anchor:

 

“…Ito ang unang pagkakataon sa kasaysayan ng China na isinagawa ang selebrasyon ng ‘Guóqìng jié’ sa Pilipinas at dinaluhan ng lahat ng nasa sentral komite ng CPC…Balik sa inyo sa studio.”

 

Insigidang mihunong si Lolo Temio diha sa ganghaan sa iyang kwarto. Nakabatig kabalaka si Dodoy sa kalit nga paghunong sa tigulang. “Lo?”

 

“Kinsa ka? Unsa gani to imong ngalan?”

 

Si Angelito (Gil) Nambatac Jr usa ka lumulupyo sa Dakbayan sa Iligan ug kasamtangang naghuman sa kursong Masters in Culture and Arts Studies (MCAS) sa MSU-Iligan Institute of Technology. Sakop sa sumusunod nga hugpong sa mga magsusulat: BATHALAD-Mindanao ug Tigsugilon. Link for bio: gilnambatac.com

Thoughts of a Manila Boy (excerpt)

Fiction by | August 24, 2020

When I was younger, my parents told stories of Manila as if they were horror stories to scare children away. “Ah basta, wa’y ayo sa Manila. Nothing good happens there,” my father would always tell me.

So when my older cousin Thea came back to Davao and stayed in our house for a week, I tried not to think about my mother and father who talked about how ate Thea made a big mistake when she chose to go to college and eventually found work as a BPO agent in Manila.

 

Ate Thea brought her boyfriend with her. A tall and thin man, who I thought look sickly (probably from the Manila air, I thought), who she met at her workplace and has a typical Tagalog accent—the one I hear from Filipino movies.  Thea was welcomed by a big hug from my auntie Tessa, who also lives with us, and big smiles followed by “Kumain ka na?” by my parents. But my parents did not seem to notice the man beside ate Thea, as if he were part of ate Thea’s luggage.

“What’s your name again, dong?” my aunt asked ate Thea’s boyfriend.

“Leo,” the man replied. There it is again, the Tagalog accent. Even the sound of his vowels were foreign to my ears, soft and prolonged.

Ate Thea and I went to the kitchen to serve them snacks. She looked different from the last time I saw her. She wore a loose blouse over a black tube and paired it with maong shorts. Before she bent down to get some bowls from below the sink, she tied her hair in a bun, revealing a tattoo of a mandala. I grabbed the chocolate ice cream from the refrigerator when she started to talk to me.

“How old are you now again, Kelly?”

“I’m 17. I am in senior high school already,” I answered. “I’m taking STEM right now. I’m planning to be a doctor.”

“Doctor, huh?” she muttered as we started walking towards the living room together with the ice cream and bowls. “Back when you were in grade school, you always blabbered about directing films. Do you remember that?”

“It is hard to pursue film or art here,” I replied with a small laugh and shook my head.

“I still hope you give Manila a chance,” said ate Thea. “I think our family never forgave me for choosing to study there despite what happened to our old coffee business there.”

After placing the ice cream on the table, I realized the ambiance of the room seemed off.
Thea coughed and started talking.

 

“Ma, what time are we leaving for dinner later?” She asked Auntie Tessa.

“We should be there by 6 pm or else we won’t be able to take seats.”

“Great,” Thea exclaimed with her face lit up. She sat beside Leo, grabbed his hands, and squeezed it hard out of excitement. She told him how excited she was to let him try “the best grilled fish in the country”.

“But didn’t you eat grilled fish a lot when we were in Manila?” Leo grinned.

I looked at my father’s direction and saw how he rolled his eyes with what Leo had said. “She just told you it’s different. What we eat here is different,” my father grumbled to which Leo bowed his head.

Then I heard my father murmur. “Hilas.”

*

We had arrived at Polito’s, home of the best grilled fish in the Philippines. On its walls were photos of different celebrities who visited the place. My parents, aunt, and Thea started conversing in Bisaya. Their conversation went well when suddenly Leo leaned to whisper on Thea’s ears. Thea laughed at what he whispered.

“Dong, it’s rude to whisper in the middle of a conversation,” Auntie Tessa complained.

 

Leo immediately apologized and explained that he was simply telling Thea that her family reminded him of his own.

“How can we be like your family? We’re not like you,” my father hissed. As much as I wanted to stop my father at that time, his spur of words could not be stopped.

“I don’t understand why Thea chose someone like you when she could have simply chosen one of the people that courted her here. What an ignorant guy. Hilas.”

 

Leo’s phone suddenly rang and asked permission to go outside and take the call. I also asked permission to go to the bathroom, which is just my way of escaping a mess that I know was about to happen at the table.

After I used the bathroom, I checked on our table and observed that Leo wasn’t still there. I was on our way to our table when I overheard my father spat “Those Tagalogs are all the same! We could have had more branches of our Mt. Apo coffeeshop in Manila.”

 

I decided to check outside and discovered that Leo was not even talking to someone on the phone. He was sitting outside alone. I approached him and sat beside him. Leo cleared his throat and started speaking.

“I’m from Lemery.”

“What?”

“Batangas.”

I was still confused. “What?”

“I’m not from Manila.”

“And what does that mean?”

“That means that I am not a Manila boy like what you guys think.” He smiled and laughed.

“Isn’t Batangas the same as Manila?”

 

Leo sighed. “We speak the same language, but our way of living is different. I’m still considered as someone from the province when I went to Manila.”

He paused for a while and stared at the floor while I was waiting for him to speak. “My parents didn’t want me to move to Manila before. They told me that even if I am not so different from them, people there would treat me horribly. They even told me stories about how Manila was a living hell, but I chose to pursue my dream.”

“But soon, everything turned out to be okay. And I also met Thea, who supported me no matter what I did. Then, I said to myself that Manila isn’t that bad at all, I was just welcomed by the wrong people.”

*

When ate Thea went back to Manila, I found out that she and Leo broke up not long after their visit in Davao. It was because Leo thought that Thea was being ashamed of him the moment she forced him to sleep in a hotel during their visit here.

“Mga hilas!” my father banged his fist on the table while listening to ate Thea on the phone.

 

I left our sala and went up to our room. Weeks from now, I will be an incoming freshman about to take up a degree in nursing in a prestigious university in Davao. I thought of Leo’s words again and my parents’ horror stories about Manila. Maybe someday I’ll learn to give Manila a chance. I’ll learn to give myself a chance.

 

*** 

Alona, who currently lives in Davao City, is a Grade 12 Science, Technology, Engineering, and Mathematics (STEM) student from Stella Maris Academy of Davao.

 

Mosquito City

Fiction by | August 17, 2020

The heat of the city is a sweet fever that burns through rooftops and souls. This bizarre warmth has turned the city into a breeding ground for mosquitoes—bloodsucking pests that have terrorized homes. With growing rates of dengue fever coupled with a sudden increase in missing persons cases, the city is in a humid frenzy of mass hysteria and paranoia. Once a week, the city is covered by thick smoke from the fumigation efforts of the local government.

Today, the smoke finds its way through an open window on the third floor of an old apartment, into the room of Joseph who tries his best to keep his eyes open amidst the fumes. His unfinished essay on climate change issues lies next to two empty cans of Red Bull.

The 14-year old starts to feel the pleasure of drowsiness once again, only to be cut short by a sharp pain from his left cheek. He recognizes this familiar sensation and slaps himself—crushing the insect. He wipes his cheek with his finger. Upon seeing the smudge of blood, Joseph is filled with a sudden surge of joy—as if he had finished all his schoolwork. Maybe it was the bite that helped him feel alive in the morning, or maybe it was the smoke that was the cause of this change, but it doesn’t really matter to him as he then proceeds to storm out the room and glides across the kitchen floor.

The kitchen table is empty, not a single soul in sight, not even of his mother who would always wake up exactly an hour before now; at five in the morning. It was very strange indeed and Joseph had never experienced this before, so he checks on his mother to see if she was still asleep. But she was nowhere to be found.

The confused Joseph returns to the kitchen and is greeted by his sister, Marie, her head planted into the wooden table and obviously still sleepy. She was only a year younger than Joseph yet she was always the mature one between the two of them.

“Have you seen mama? She’s not here and it’s creeping me out,” Joseph shivers.

“I just woke up like five minutes ago, how would I know?” she replies in a snarky tone.

“Well I guess you’ll have to settle with some basic eggs for breakfast,” he says as he turns on the gas stove.

 

Joseph then showcases his meager cooking prowess as he prepares a pair of sunny-side ups while Marie prepares her favorite white coffee. The two were not reliant on their mother when it came to housework and basic survival skills, she was a single parent to the two since their father died when they were still very young. Joseph still grows worried over his mom’s whereabouts with the current situation and the city, not to mention her mother’s on-and-off fevers at night.

A lot of Joseph’s classmates are absent while some of their teachers seemed to have vanished into thin air. Joseph only finds out that they all had fevers a night before they disappeared. After school, the siblings head to the Police Station to report the sudden disappearance of their mother and they are greeted by a long line of people who seemed to have also lost a loved one.

“What is that?” Marie asks as she points to an enormous board of pictures and blurry text.

“It’s the total number of people that have went missing since yesterday.” an officer replies.

 

One, two, three, four, five, no ten! Ten rows of faces gathered in at least ten columns, over a hundred people were reported missing within a single day. The people in line were in bewilderment, shock bordering into insanity as no one can seem to comprehend how this came to be. The police announce that they will be investigating this phenomenon and sent everyone home with a heavy heart of worry and disbelief.

Joseph and Marie are silent as they arrived home.  Marie offers to cook their dinner and her hands shake as she slices garlic for their fried rice. Joseph knows his sister like he knows his own mind: she was scared and so was he. After dinner, Joseph peeks into his mother’s room, still silent and empty. He finds himself lying in her bed, wondering where she could have gone.

Then, he feels a sharp pain from his chest. Like a mosquito’s sting that was piercing his heart, the pain of loss and anxiety leaves him in tears. He closes his eyes until he falls asleep. A sharp pain, a needle-like organ pierces through his body as he lies sweating heavily in his sleep. A fever burns through Joseph as he feels a bizarre warmth run through his veins. With every pulse, he shakes and shakes until he stops moving.

Long pins of black scales begin to emerge from his sides, piercing through his flesh. Two long wounds appear on his back, oozing over a glossy material that resembled a spider’s web. The goo quickly hardens and forms into sharp-edged wings that began to flap on their own steady rhythm. Joseph feels no pain, no bodily reaction to this foreign sensation, his mind falling deeper and deeper into the empty vastness of sleep.

The scent of the morning smoke finds its way through an open window on the third floor of an old apartment, into the room of Marie. Marie has not slept a wink when a mosquito kisses her on the cheek.

 

 

Angelo B. Allito, 19, is from Valencia City, Bukidnon. He is taking a BA in English (Creative Writing) in UP Mindanao.

Blood Dilutes in Hot Water

Fiction by | August 10, 2020

As the white casket where my aunt Maria now rested made its descent into the hollowed-out earth, I could not help but utter a cry I could not hear. The rest of my relatives mourned with me—my father, trembling as he did, cried the most.  Sobs and wails pierced the air around us as if our mouths were not muffled by face masks and handkerchiefs.

She was a good woman and my father loved her very much. When she was still in the hospital, he made regular visits and brought her food. I even remembered how he would always prepare a hot glass of milk for my aunt Maria whenever she visited for the New Year. She was the only sibling my father spoke to since my grandparents died 20 years ago.

 

After the burial, we chewed on siopao and chicken burgers and drank soda out of palm-sized bottles, while the older relatives had coffee in paper cups. My father had told me to prepare a cup of coffee for him when Tito Ariel approached him. My father averted his gaze from him and folded his arms on his chest.

“‘Bro, tara,” Tito Ariel said, motioning him towards the tent a few paces behind me.

My father hesitated but then gestured to me for his coffee. I hurriedly poured the coffee granules in his cup of hot water. He took it and walked towards the tent where his remaining siblings were. He did not even stir his coffee. I could imagine the granules clumped like little islands slowly melting into the water.

For the first time in 20 years, he was reunited with his siblings. All of them sat on benches facing each other. Not one of them spoke. No one even attempted to bring down the face mask covering their mouths to speak. Until Tita Olivia, the eldest living sibling spoke.

“Let’s all just forget everything that happened in the past. It’s all behind us now.”

I heard Tito Toto snickered. I could not mistake the astig tone of his voice for anyone else.

“That’s easy for you to say.  You could easily accuse me of anything but when you finally found out it was not true, parang wala na lang. As if everything is okay again.  But if any of us does something that you think is ‘nasty,’ you’d want us begging on our knees for a decade before you accept a ‘sorry.’”

“She’s the oldest, ‘To. Respeto naman,” interrupted Tito Peter, the American citizen.

 

The bickering went on. From what I knew from eavesdropping on them through the years, there had always been a feud among the siblings. There were divisions, and where there were divisions, there were alliances, and where there were alliances, there were turncoats – and my father was sick of turncoats. So he refused to talk to them for many years. He made sure to keep his distance but continued to give help to whom he truly cared for—my Aunt Maria.

I remembered how my father would heat water in a kettle for my aunt’s glass of milk. When the kettle let out a hissing noise, it meant the water was already boiling. The water has to be really hot, my father had said then. Your aunt does not want milk curds floating on top. She wants things to look smooth, in order.

My father was known for his loud voice, he had the loudest among his siblings especially when they would watch basketball games on TV. But looking at him now with his arms crossed over his chest, and his eyes glued on his shoes, I did not know what he was thinking. He was silent despite the shouting match among his siblings.

But then Tito Peter shouted “Do you think she would want this?”

Everyone went silent as if they finally remembered why they were there.

“‘Coy,” my Tito Peter called out to my father. “Let’s put everything behind us already. Forgive your brother na. Whatever happened to the two of you in the past, let’s let it stay in the past.”

I heard my father scoff.

“Bro, I’m sorry,” Tito Ariel said chokingly.

 

But my father walked out. Until now, I did not know what happened between the two of them in the past. I could still remember how my Aunt Maria kept telling my father to forgive Tito Ariel but my father would always shake his head. Blood is thicker than water, whatever, he snorted.

The meeting ended after my father had left. The remaining siblings hugged and kissed each other’s cheek saying “I love you, ate. I love you kuya” before leaving like things were as normal as it could get. Some of them laughed that they weren’t able to drink their coffee because of their bickering.

“It’s not hot na,” laughed Tito Peter referring to his coffee. “We completely forgot about this.”

The other siblings laughed and I wished could have heard my father with them.

 

My Tita Sita went after my father and they walked away together as they spoke. They were far from me now. I imagined my aunt explaining to my father about the importance of talking as a family while my father would just scoff at her. But to my surprise, my father put his face mask down to his chin and spoke. I could not understand what my father was saying but whatever it is, I could hear the slightest hint of his famous loud voice like a hissing kettle. I guess that was enough eavesdropping for now.

 

Liane Carlo Suelan is a HUMSS graduate from the Ateneo de Davao University – Senior High School. He was also the Literary Editor of the Blue Bridge 2019-2020 and a fellow at the Davao Writers Workshop 2019. He is an incoming freshman of BA Literature in the University of the Philippines Visayas.

Yam Burger

Fiction by | July 20, 2020

LINGAW KAAYO TAN-AWON ang mga suga, bisan asa ug bisan unsa pud na color. Murag buhi ang mga suga sa Rizal Park, murag mas buhi pa gani sakua.

“Ben ayawg buhi! Basig mawala ka!” perting gunit nako kay mama sama sa kakusog sa iyang pag syagit, birthday pa naman nako karon. Duha ka tuig nalang, pwede nako mahimong Ben 10.

Perting daghanag tao sa dalan, sa sakyanan ug bisan sa Simbahan. Birthday naman gud daw ni Papa Jesus unyang kadlawon, parehas mig birthday. Ana si mama espesyal daw ko kay parehas mig birthday sakuang nag inusarang papa.

“Ma? Asa naman akong burger?” Akong ingon kay mama mintras gabira sa iyang sayal.

Iyaha rakong gitutokan nya nagpadayon siyag baktas.

“Mangita pa kog kwarta, mamasko sako. Paghulat lang sa layo ha, ayawg duol samua.”

Nipaspas ang paglakaw ni mama’g kalit

“Nganong di man? Hawod man ko mukanta!” Hawd bitaw ko. Ka-gwapo pa gyud sakong suot. Akong puti nga birthday sando, pati akong Ben 10 nga short ug tsinelas. Payts kaayo pang pamasko.

“Basta nak, bata pa ka.” Nihilom ug kalit si mama ug gipulihan sa kasaba sa kadaghan sa sakyanan nga nagdagan sa dalan. Patabok nami padulong simbahan sa San Pedro.

Pagtabok namo, natingala nalang ko kay naa’y lalake nga taas og buhok na nisinyas kay mama, iyang nguso raman iyang gigamit nya murag nilingo siya gamay sabay tutok sakua tapos nihawa palayo.

“Nak, diri ra ka ha. Mamasko sako. Ayawg hawa, ayawg uban bisan kay kinsa. Kabalo naka ha.”

Nipasi diritso si mama. Wa ko kabalo nganong mamasko siya didto sa lalake na taas og buhok, Basig tuod kay ka nawong siya ni Jesus.

Sige lang, diri rako. Gwapo kaayo ang mga suga. Ang kasaba sa kling kling sa nag baligya’g ice cream makabusog. Sabayan pa sa baho sa proben ug kwekwek na gina-prito, masimhotan na gyud nako ang tinood na Pasko; ang Pagkaon.

 

Pipila ka tao na ang niagi pero wa gyud nako nakit-an si mama. Adtoon nalang siguro nako siya?

Nagsugod kog baktas, hinay hinay sa, kay kulba, dayon akong gipaspasan. Sa kadaghan sa tao murag wa nako’y lain makit-an, sa kagamay sa akong katas-on igo ra nako makit-an ang mga batiis sa mga tao. Sa kadaghan nako’g nakita na batiis ug bagtak, wala gyud ang kinis kaayo na batiis ug legs nga ginapanghambog ni Mama.

Di na nako masimhotan ang proben ug wa nako’y madungog na kling kling. Nagsugod nako’g karatol, maayo pag naminaw ko kay mama. Masuko gyud si papa na gibuhat nako ni. Ana baya si Mama lain gyud daw masuko si Papa Jesus.

“Ben! Putragis! Asa man ka muadto?!” nadunggan nako ang tingog ni mama ug naundang ko sa pagbaktas ug di ko gusto mulingi. Nalipay ko kay kabalo ko naa na siya, pero wa pud ko nalipay sa akong kahimtang.

“Ana ko — AYAWG HAWA! Pastilan nalang kang bataa ka! Nya kung mawala ka?!” Perting syagit ni mama, nilingi nalang ang ubang mga tao pero ako wa gyud ko nilingi sa iya.

“Ali gud diri!” Iya kong gibira sa kamot busa napugos kog lingi.

“Sori ma. Gipangita ra tika.” Igo rako nagtanaw sa yuta, igo rako nag duko-duko. Wa gyud ko nitan-aw kay mama kay nahadlok gyud ko.

“Ayaw na sigeg acting diha wa kay angay. Basta ayaw nag hawa ha. Kabalo man ka palangga tika birthday pa gyud nimo.” Hay Salamat, di na kaayo kusog ang pag gunit ni mama. Ani gyud ni siya, dali lang masuko, dali lang pud mawala ang kasuko. Maong love kaayo nako akong mama.

Nag sige ramig baktas para mamasko daw si mama. Permi ko maghulat sa layo. Ambot nganong di ko patan-awon ni mama pero pagbalik niya naa naman siyay dala kwarta. Di nalang pud ko muangal.

Namasko si mama sa hospital dapit, sa tapad sa health center na pang family planning.

Ambot unsa na pero ana si mama pangdagko ra daw, bawal sa bata parehas nako. Namasko sad mi didto sa sulok sa ambot asa tung kantoha.

Permi makadalag kwarta si mama pagbalik niya, pero permi pud kulba ug nawong ang mga ginapamaskohan niya, lahi man mamasko si mama oy, kay duha ra sila nya mangita gyud silag suok. Wa pud ko kadungog na ni kanta siya. Permi siya dalaon sa layo na lugar sa akua, permi pud dakong tao na lalake iyang ginapamaskohan. Halos gasigarilyo pagyud tanan, isa ra dili katong naa sa hospital dapit na pution nya intsik ug nawong.

 

“Diri diba ka gatrabaho ma?” Akong ingon kay mama samtang gabaktas mi sa dako kaayo na bilding nya daghan kaayo ug punoan na perting tag-asa. Naa pay mga poste na naay lampara sa tumoy murag kanang makit-an sa salida. Gwapo kaayo ang gitrabahoan sakong mama. Bangko Sentral Ng Pilipinas! Astang dakoa sa plaka pang sosyal kaayo, tapos matagak-tagak pa ang dahon murag mga salida na koryan makita nako sa Tibi. Pero sa kadugay’g trabaho ni mama diri, wala gyud ko kasulod, ana siya mga dagko ra daw pwede musulod. Pang-gabii man gud daw siya, delikado daw kaayo.

Sa sige nako’g pangutana samtang gabaktas mi wala gyud katubag si mama, di gyud siya ganahan na storyahan iyang trabaho kay sekreto lang daw dapat namo ni, kay perti kadelikado daw mag-trabaho diri kay daghan daw kwarta na i-sweldo sa iya nya basig kidnapon mi o holdapon mi sa mga kawatan.

“Ma? Makapalit natag burger?” akoa nalang gilahi akong pangutana para di siya maunsa.

“Diri sa ka, last na ni.” Nipasi na sad siyag kalit niya naa na sad lalake sa layo. Gikapoy nako’g hulat-hulat ani, ikapila nani ba.

Bisan naa sila sa tabok nya naa ko sa Mercury Drug dapit, makit-an nako ang lalake na sigeg tan-aw sakoa, wala namani namasko si mama oy. Mura raman silag ga away. Murag katabukon ang lalake pero ginapugngan ni mama nya nakun-ot man ilang mga nawong. Abi ba nako’g bawal di malipay pag pasko?

Di nako kahulat. Ako kaya’y mutabok?

Hinay-hinay kog tabok kay dili ko hawod. Ana si mama bata pa daw ko para mutabok ug ako ra isa pero murag ginatawag man ko sa lalake, basig pakantahon ko, basig tagaan mig baynte, basig wan handred, daghan na kaayo na burger.

Nakakita nalang kog suga sa akong atubangan ug bosina na makabungog. Dako kaayo ang suga sa mulawin nga nisugat sa akoa. Wala koy nabuhat, natanga rako, nabungog ko sa bosina ug sa syagit sakong mama.

“Ben! Tara na!” Abi nako’g mabanggaan nako; mas gahi pa man diay si mama kesa sa sakyanan. Nitabok ug ka litsi mama nya iyang gisenyasan ang sakyanan pina T.M.C. tapos gipaundang nya, dayon iya kong gibira ug kalit.

Nihilak man guro ni si mama kay perting basaa sa iyang nawong

“Makapalit nata’g burger nimo, dali na kay hapit na mag alas dose.” Ni ngisi si mama. Abi nako masuko siya, pero wala man. Di gyud nako masabtan si mama, kung kanus-a dapat masuko, di siya masuko. Malipay gyud ko basta ingon ani si mama.

Nakasakay mig Jip padulong sa Jollibee, naghulat mi sa taas kaayo nga linya. Daghan kaayog klase-klase na mga tawo. Ambot asa ni sila gikan. Unsa kaya ni ilang mga balay? Unsa kaya ilang mga pamilya? Unsa pud kaya ilang mga kinabuhi?

Bisan daghan kog pangutana, nasayod ko na gusto gyud nila ug yam burger diri, bisan lahi-lahi mig mga kinabuhi, parehas lang mig gusto, burger. Asa kaya gikan ang burger? Sa laing nasod? Basig kay papa Jesus. Ana si mama tanan maayo na butang gikan daw sa iya, sa iya gyud guro gikan ang burger.

Ginatutokan ko sa mga tawo samtang gayawyaw ko kay mama sakong mga pangutana. Si mama sad kay sige lang og ngisi bisan wala siyay matubag; maayo unta’g sa ako siya mu ngisi, sa lain tao man. Di gyud nako na masabtan, nganong pag naa koy pangutana, di niya tubagon.

Iyaha ko’ng gipalingkod sa kilid kay saba daw kaayo ko. Naghulat-hulat rako kay si mama na ang sunod. Lipay kaayo ko basta mungisi na ang tigbantay sa Jollibee ug mangutana na siya unsa among iorder; ngisihan nako siya ug ngisihan pud ko niya. Mao gyud siguro ni ang tinuod nga pasko.

“Happy birthday nak.” Gihatag ni mama ang burger ug coke sakua samtang ginaihap niya ang nabilin na kwarta namo. Isa ka singko ug tulo ka piso nalang man. Namroblema na sad ni si mama sa pamasahe ba.

“Musabak na lang ko ma.”, ana ko kay mama nya akong gigunitan iyang kamot, gihatag nako sa iya ang coke ug nangita namig Jip.

Pagsakay namo akong giingkitan ang burger ug gamay ra kaayo. Giagian na sad namo ang mga suga sa simbahan, ang hospital, ang family planning center, ug ang Bangko Sentral ng Pilipinas!

Ambot ngano pero pag musulod sakong utok ang trabahoan sakong mama gusto gyud nako isyagit kay gwapo kaayog barog ang pangalan, murag naa didto ang mga pinakagwapa ug pinaka-kuyaw na mga tao. Syempre, naa gud didto akong mama. Kung kuyaw ang mama, kuyaw pud ang anak!

SA KADUGAY SA byahe, kaduha lang gyud nako naingkit ang burger bisan gutom na kaayo ko. Nag sige rakog tutok sakong burger hantod naabot mi sa kanto na among babaanan. Pagnaog namo namaktas mi gamay, nya hay salamat kaabot nagyud mi sa balay. Giabrihan ni mama ang kahoy na pwertahan samuang gamay na balay. Nya pag sulod namo, natingala ko palong ang suga, pasko man unta. Bago pa ko nakapindot sa swits, nisigag kalit ang tanan.

“Happy birthday kuya!” nisabay ug syagit akong pito ka manghod ug ilang gitutokan ug maayo akong dala nga burger.

 

Franky is a third year Interdisciplinary Studies minor in Media and Technology student from Ateneo de Davao University. He is an indie filmmaker and an aspiring writer aiming to promote and advocate for local and unheard Dabawenyo stories.