This story won 2nd Prize at the 7th Satur P. Apoyon Tigi sa Mubong Sugilanong Binisaya. This story is presented in serial form this March 2026.
I. Ang Pagsugod sa Kasakit
Ang akong pagkabata nagsugod sa kalayo ug kasaba. Digos, sa akong panumduman, usa ka lungsod nga init kaayo bisan buntag pa. Ini’g mata nako, pirmi ko makadungog sa tikatik sa ulan nga moligid-ligid sa atop ug sa kalit nga pagsinggit ni Tiya Belen gikan sa kusina, “Ay, Aisha, tabangi ko diri sa tinapa!”
Ang aso sa tinapa nga pula ug halang mosulod sa among gamay nga balay, mosagol sa baho sa ginamos ug sa kahumot sa dahon sa saging nga gigamit niyang putos. Sa bintana, makita ang mga pedicab nga naglumba paingon sa palengke, ang mga bata nagdagan ug ang tingog sa kampana sa simbahan nga nakigdungan sa adhan gikan sa moske sa pikas barangay.
Kaniadto, abi nako nga nag-away ang duha ka tingog. Pero sa akong pagkabata, kon magdungan ang kampana ug ang adhan, daw duha ka tingog nga pareho lang og gipangayo — kalinaw.
Si Tiya Belen ang akong unang kalibutan. Putot siya, pero lig-on; ang iyang abaga pirmi nag-atubang sa kalayo, isda ug suka. Siya ang nagpakaon, nagbantay, ug nag-ampo para sa amo, apil si Mama nga wala na, ug para nako nga nagpabilin.
Kung magpahulay siya, maglingkod siya sa bangko, magbitbit ug paypay, ug magsugod ug hisgot bahin sa akong Mama.
Ang akong Mama, si Mary, mao ang kamanghuran sa siyam ka magsoon. Ang tanan niyang igsoon nahuman sa kolehiyo — naay abogado, pari, mananambal. Siya ra ang wa nakalampos.
“Gipakatawo man siya sa simbahan, gipangandoy nga mahimong madre,” ingon ni Tiya. “Pero mas gipili niya ang disko kaysa orasyon.”
Si Mama malipayon kuno nga babayi. Sa Digos, dali ra siya maila. Dili tungod kay sikat, kundi kay sayon siya higugmaon.
Sa pista sa parokya sa Digos, didto nagsugod ang tanan. Si Mama abtik sa parokya, tigsulat sa listahan sa naghatag ug nagtabang sa pagpamaligya. Ug didto, sa daplin sa karsada, nakit-an niya si Anwar. Si Anwar anak sa usa ka respetado nga pamilya sa Digos. Ilang pamilya ang nanag-iya sa halos tanan pwesto sa palengke. Ang ilang apelyido morag tatak sa lungsod. Ang iyang amahan usa ka Imam ug siya unta ang mosunod.
Apan pagkakita nila ni Mama, morag duha ka kahayag ang nagtagbo gikan sa duha ka adlaw. Si Anwar miadto sa tindahan sa suman.
“Pwede mangayo’g duha?” ingon ni Anwar. Ug si Mama, nga wala pa gani kaila, mitubag og pahiyom. “Libre ni kon mag-ampo ka nga dili mag-ulan.”
Didto nagsugod ang kasakit ug gugma. Paglabay sa mga simana, pirmi siya moagi sa simbahan aron makita si Mary. Magkita sila daplin sa dagat sa Dawis. Magtabi sila bahin sa ilang pamilya ug mga damgo.
Apan sa Digos, ang balita dali mokuyanap, sa palengke, tindahan, sa moske, sa simbahan. Ug nakaabot sa duha ka pamilya.
Si Anwar gitawag sa iyang amahan, ug gipahimangnoan nga dili na makigkita sa babaying Katoliko. “Ang gugma, anak,” ingon sa iyang amahan, “dili rason aron ilabay ang tinuohan.”
Si Mary gipangutana sa iyang inahan, nga nagbitbit sa rosaryo. “Nganong Muslim imong gipili?”
“Kay siya ra man ang nakakita nako nga dili sayop,” tubag ni Mary, hinay pero lig-on.
Apan ang kalibutan dili makasabot sa hilom nga gugma.
Nabuntis si Mary.
Ang simbahan, nga kaniadto iyang dalangpanan, nahimong lugar nga iyang gilikayan. Gisalikway siya sa iyang mga igsoon.
“Sa gabii, maghilak siya, Aisha,” ingon ni Tiya. “Maglingkod ra sa silong, magtan-aw sa kisame, morag gusto mawala.
Niulan sa adlaw sa akong pagkahimugso. Matod pa ni Tiya, daw gihugasan sa langit ang mga sala ni Mama. Pagkatawo nako, nawala sab si Anwar. Usa ka litrato lang ang gibilin ug usa ka panyo.
Ang akong pagkabata napuno sa mga pangutana nga way tubag.
Nganong wa koy Papa? Ngano nga si Mama pirming gahangad sa langit daw pirmi mangutana ug gasusi.
Pero sa bisan unsang kasakit, iyang gitudlo kanako nga mag-ampo gihapon.
“Kon Katoliko, mag-rosaryo,” ingon ni Mama. “Kon Muslim, moluhod sa salog. Pareho ra ang mga pag-ampo.”
Ang iyang mga mata pirmi kapoy ug daw pirmi gapangayo’g pasaylo. Pero dili ko kabalo kon unsa akong pasayloon sa iya. Sa akong huna-huna, kon makadungog ko sa kampana ug sa adhan, morag gaistorya sila.
II. Ang Kahanginan sa Langyaw
Sa adlaw nga nabulag sila ni Anwar, hilom ra siya sa atubangan ni Tiya Belen, pero ini’g kagabii, iyang tutok sa bintana daw pultahan nga dili na niya maablihan balik. Paglabay sa pipila ka simana, miingon siya, “Te, molarga ko. Basin didto ko makakaplag og kahilom.” Wala niya giingon asa, kay usahay ang ngalan sa lugar makapabug-at sa desisyon.
Isip turista sa Dubai, dala niya ang usa ka gamay nga bag, pasaporte, ug litrato nilang duha ni Anwar nga gipatong sa panyo. Sa eroplano, bugnaw kaayo pero sa ang iyang huna-huna nagkalayo tungod sa kahadlok, kaulaw, ug kabug-at sa wa natumong nga kinabuhi.
Pag-abot didto, TNT si Mama. Ang kahadlok nahimong oras sa iyang relo. Usa ka paryente sa paryente ang nagpasulod niya sa usa ka gamay nga kwarto sa atop sa usa ka puy-anan, way bintana ug dunay usa ka bumbilya.
Usa ka bulan siyang nagtago. Dili siya mosulod sa elevator kon naay silingan. Kon moagi ang security, iyang hikapon ang litrato ni Anwar nga naa sa iyang dughan daw santo. “Ayaw sa, ayaw sa,” iyang pag-ampo nga way tingog.
Sa balay, siya ang kalag nga mohipos sa sala kon tulog na ang tanan. Manguha og tubig sa kusina nga hinay kaayo ang lakang. Manglaba sa kasilyas.
Usahay, motindog siya sa bintanang giabrihan gamay, paminawon ang layo kaayong awit gikan sa moske. Sa dihang madungog niya ang adhan, siya nag-ampo, “Ginoo, tabangi ko nga dili ko mahanaw.”
Ang gutom dili lang sa tiyan. Gutom sa tingog sa tawo nga mopugong sa iyang abaga ug moingon, “Ali diri, Mary…”
Naay mga adlaw nga siya malumos sa kahadlok. Nadungog niya nga naay nadakpan sa silingan, usa ka babaying parehas niya nga TNT. Si Mama mitago ilalom sa habol, nagkupot sa litrato ni Anwar ug sa panyo nga gisul-ob niya kaniadto sa pista sa Digos. “Pasayloa ko, Te,” iyang gisulti sa hangin, “wala ko kabalo unsaon pagbalik sa akong kaugalingon.”
Sa ikaduhang simana, nakadungog siya og balita gikan sa usa ka kababayan: si Anwar minyo na. Dili lang kay minyo, paryente pa gyud sa ilang pamilya. Ang babayi kay Maranao sab nga gipili sa mga ginikanan ni Anwar. Sa Saudi sila nagkaila.
Sa dihang nahibaw-an kini ni Mama, daw naay nabusdak sa sulod sa iyang kasingkasing.
Pagkasunod nga gabii, gisulayan niya og ampo aron mahuwasan ang iyang kasuko. Gitunglo niya si Anwar apan di niya makaya. Nihangyo giapon siya sa Ginoo nga, “Ampingi siya.”
Sa ikatulong simana, iyang gitan-aw ang kaugalingon sa salamin. Ingon ang tawo nga temporary lang iyang trabaho, ang manglimpyo sa puy-anan, manghipos ug mopakaon sa iro sa siliangan. Sa iyang paglimpyo, nahihumduman niya si Tiya Belen nga miingon, “Ayaw kasuko sa lapok; mao nay hinungdan ngano nindot ang humay.”
Sa ikaupat nga simana, nabuntog niya ang kahadlok ug migawas sa sa iyang kwarto sayo sa buntag. Namuti ang dalan tungod sa kainit. Midagan siya ug mihunong sa usa ka tindahan nga namaligya ug abaya ug shal. Iyang gihikap ang itom nga tela, bugnaw sa kamot, ug nakapahuway ang iyang pulso. Sa kalayo sa iyang pinuy-anan, nakakaplag siya og bag-ong panalipod nga dili rosaryo o tasbih, kundi tabon sa iyang nawong ubos sa abaya aron dili mailhan sa pulis.
Gabii sa ikapito ka Dominggo, nagsulat siya nga wala’y padulngan: “Aisha, anak, kon madungog nimo ni sa hangin, pasayloa ko nga wala ko diha. Nagtago ko di tungod kay nakasala ko sa Ginoo kondili tungod sa sipyat nga gugma. Kon makauli ko, tudloi ko’g usab magluto sa tinapa nga pula ug mag-ampo kuyog nimo. Kon di ko kauli, hunahunaa nga ako usa lamang ka langyaw.
Sa sunod nga bulan, misalig ang tag-iya sa apartment nga mobalhin siya sa ubos aron manghipos ug manglaba nga hayag, bisag walay papeles nga iyang gikuptan. Nakakat-on siya sa ritmo sa siyudad: azan sa kadlawn, kalampag sa merkado sa buntag, kahilom sa hapon nga morag gitul-id ang hangin sa init. Ug matag gabii, mobalik siya sa atop. Dili na aron magtago; aron makakita sa langit nga sumpay ra sa Digos. Didto, iyang gihuptan ang litrato ni Anwar, ug unang higayon, wala na siya niampo aron makabalik, nag-ampo siya nga mapasaylo.
Pag-uli ni Mama sa Pilipinas, payat siya ug gikapoy. Ang lapok sa iyang tiil samtang naa na siya sa Digos daw gabii ra ug sa iyang ilong, ang baho sa tinapa ug ginamos niyugop sa iyang kasingkasing nga morag nabag-uhan.
“Nganong nibalik ka?” pangutana ni Tiya Belen. “Kay dili diay kalayo ang makaaayo sa kasakit,” tubag ni Mama, “kondili ang pagpauli sa lugar nga gitawag nimo’g puy-anan, bisan pa og sakit gihapon ang tanan.”
Ug sa gabii sa iyang pagbalik, nakit-an nako siya sa silong nga nag-rosaryo, sa kamot nga gigisi sa trabaho.
Sa layo, nadungog namo ang kampana ug ang adhan, timaan nga gabii na. Kaniadto, abi namo nag-away sila. Si Mama nakapahuway na og matod niya, “Salamat.”
(To be continued.)
Jasmin Andrea Y. Pacalna, MAEd, is an educator, researcher, and writer based in Davao City. She holds a Master of Arts in Education major in Teaching English from Cor Jesu College, where she also completed her undergraduate studies with academic distinction. Her interests include academic writing, qualitative research, journalism, and creative writing. She has presented and published research in multidisciplinary academic venues and remains actively engaged in teaching, writing, and scholarly work.