This story won 2nd Prize at the 7th Satur P. Apoyon Tigi sa Mubong Sugilanong Binisaya. This story is presented in serial form this March 2026.
I. Ang Pagsugod sa Kasakit
Ang akong pagkabata nagsugod sa kalayo ug kasaba. Digos, sa akong panumduman, usa ka lungsod nga init kaayo bisan buntag pa. Ini’g mata nako, pirmi ko makadungog sa tikatik sa ulan nga moligid-ligid sa atop ug sa kalit nga pagsinggit ni Tiya Belen gikan sa kusina, “Ay, Aisha, tabangi ko diri sa tinapa!”
Ang aso sa tinapa nga pula ug halang mosulod sa among gamay nga balay, mosagol sa baho sa ginamos ug sa kahumot sa dahon sa saging nga gigamit niyang putos. Sa bintana, makita ang mga pedicab nga naglumba paingon sa palengke, ang mga bata nagdagan ug ang tingog sa kampana sa simbahan nga nakigdungan sa adhan gikan sa moske sa pikas barangay.
Kaniadto, abi nako nga nag-away ang duha ka tingog. Pero sa akong pagkabata, kon magdungan ang kampana ug ang adhan, daw duha ka tingog nga pareho lang og gipangayo — kalinaw.
Si Tiya Belen ang akong unang kalibutan. Putot siya, pero lig-on; ang iyang abaga pirmi nag-atubang sa kalayo, isda ug suka. Siya ang nagpakaon, nagbantay, ug nag-ampo para sa amo, apil si Mama nga wala na, ug para nako nga nagpabilin.
Kung magpahulay siya, maglingkod siya sa bangko, magbitbit ug paypay, ug magsugod ug hisgot bahin sa akong Mama.
Ang akong Mama, si Mary, mao ang kamanghuran sa siyam ka magsoon. Ang tanan niyang igsoon nahuman sa kolehiyo — naay abogado, pari, mananambal. Siya ra ang wa nakalampos.
“Gipakatawo man siya sa simbahan, gipangandoy nga mahimong madre,” ingon ni Tiya. “Pero mas gipili niya ang disko kaysa orasyon.”
Si Mama malipayon kuno nga babayi. Sa Digos, dali ra siya maila. Dili tungod kay sikat, kundi kay sayon siya higugmaon.
Sa pista sa parokya sa Digos, didto nagsugod ang tanan. Si Mama abtik sa parokya, tigsulat sa listahan sa naghatag ug nagtabang sa pagpamaligya. Ug didto, sa daplin sa karsada, nakit-an niya si Anwar. Si Anwar anak sa usa ka respetado nga pamilya sa Digos. Ilang pamilya ang nanag-iya sa halos tanan pwesto sa palengke. Ang ilang apelyido morag tatak sa lungsod. Ang iyang amahan usa ka Imam ug siya unta ang mosunod.
Apan pagkakita nila ni Mama, morag duha ka kahayag ang nagtagbo gikan sa duha ka adlaw. Si Anwar miadto sa tindahan sa suman.
“Pwede mangayo’g duha?” ingon ni Anwar. Ug si Mama, nga wala pa gani kaila, mitubag og pahiyom. “Libre ni kon mag-ampo ka nga dili mag-ulan.”
Didto nagsugod ang kasakit ug gugma. Paglabay sa mga simana, pirmi siya moagi sa simbahan aron makita si Mary. Magkita sila daplin sa dagat sa Dawis. Magtabi sila bahin sa ilang pamilya ug mga damgo.
Apan sa Digos, ang balita dali mokuyanap, sa palengke, tindahan, sa moske, sa simbahan. Ug nakaabot sa duha ka pamilya.
Si Anwar gitawag sa iyang amahan, ug gipahimangnoan nga dili na makigkita sa babaying Katoliko. “Ang gugma, anak,” ingon sa iyang amahan, “dili rason aron ilabay ang tinuohan.”
Si Mary gipangutana sa iyang inahan, nga nagbitbit sa rosaryo. “Nganong Muslim imong gipili?”
“Kay siya ra man ang nakakita nako nga dili sayop,” tubag ni Mary, hinay pero lig-on.
Apan ang kalibutan dili makasabot sa hilom nga gugma.
Nabuntis si Mary.
Ang simbahan, nga kaniadto iyang dalangpanan, nahimong lugar nga iyang gilikayan. Gisalikway siya sa iyang mga igsoon.
“Sa gabii, maghilak siya, Aisha,” ingon ni Tiya. “Maglingkod ra sa silong, magtan-aw sa kisame, morag gusto mawala.
Niulan sa adlaw sa akong pagkahimugso. Matod pa ni Tiya, daw gihugasan sa langit ang mga sala ni Mama. Pagkatawo nako, nawala sab si Anwar. Usa ka litrato lang ang gibilin ug usa ka panyo.
Ang akong pagkabata napuno sa mga pangutana nga way tubag.
Nganong wa koy Papa? Ngano nga si Mama pirming gahangad sa langit daw pirmi mangutana ug gasusi.
Pero sa bisan unsang kasakit, iyang gitudlo kanako nga mag-ampo gihapon.
“Kon Katoliko, mag-rosaryo,” ingon ni Mama. “Kon Muslim, moluhod sa salog. Pareho ra ang mga pag-ampo.”
Ang iyang mga mata pirmi kapoy ug daw pirmi gapangayo’g pasaylo. Pero dili ko kabalo kon unsa akong pasayloon sa iya. Sa akong huna-huna, kon makadungog ko sa kampana ug sa adhan, morag gaistorya sila.
II. Ang Kahanginan sa Langyaw
Sa adlaw nga nabulag sila ni Anwar, hilom ra siya sa atubangan ni Tiya Belen, pero ini’g kagabii, iyang tutok sa bintana daw pultahan nga dili na niya maablihan balik. Paglabay sa pipila ka simana, miingon siya, “Te, molarga ko. Basin didto ko makakaplag og kahilom.” Wala niya giingon asa, kay usahay ang ngalan sa lugar makapabug-at sa desisyon.
Isip turista sa Dubai, dala niya ang usa ka gamay nga bag, pasaporte, ug litrato nilang duha ni Anwar nga gipatong sa panyo. Sa eroplano, bugnaw kaayo pero sa ang iyang huna-huna nagkalayo tungod sa kahadlok, kaulaw, ug kabug-at sa wa natumong nga kinabuhi.
Pag-abot didto, TNT si Mama. Ang kahadlok nahimong oras sa iyang relo. Usa ka paryente sa paryente ang nagpasulod niya sa usa ka gamay nga kwarto sa atop sa usa ka puy-anan, way bintana ug dunay usa ka bumbilya.
Usa ka bulan siyang nagtago. Dili siya mosulod sa elevator kon naay silingan. Kon moagi ang security, iyang hikapon ang litrato ni Anwar nga naa sa iyang dughan daw santo. “Ayaw sa, ayaw sa,” iyang pag-ampo nga way tingog.
Sa balay, siya ang kalag nga mohipos sa sala kon tulog na ang tanan. Manguha og tubig sa kusina nga hinay kaayo ang lakang. Manglaba sa kasilyas.
Usahay, motindog siya sa bintanang giabrihan gamay, paminawon ang layo kaayong awit gikan sa moske. Sa dihang madungog niya ang adhan, siya nag-ampo, “Ginoo, tabangi ko nga dili ko mahanaw.”
Ang gutom dili lang sa tiyan. Gutom sa tingog sa tawo nga mopugong sa iyang abaga ug moingon, “Ali diri, Mary…”
Naay mga adlaw nga siya malumos sa kahadlok. Nadungog niya nga naay nadakpan sa silingan, usa ka babaying parehas niya nga TNT. Si Mama mitago ilalom sa habol, nagkupot sa litrato ni Anwar ug sa panyo nga gisul-ob niya kaniadto sa pista sa Digos. “Pasayloa ko, Te,” iyang gisulti sa hangin, “wala ko kabalo unsaon pagbalik sa akong kaugalingon.”
Sa ikaduhang simana, nakadungog siya og balita gikan sa usa ka kababayan: si Anwar minyo na. Dili lang kay minyo, paryente pa gyud sa ilang pamilya. Ang babayi kay Maranao sab nga gipili sa mga ginikanan ni Anwar. Sa Saudi sila nagkaila.
Sa dihang nahibaw-an kini ni Mama, daw naay nabusdak sa sulod sa iyang kasingkasing.
Pagkasunod nga gabii, gisulayan niya og ampo aron mahuwasan ang iyang kasuko. Gitunglo niya si Anwar apan di niya makaya. Nihangyo giapon siya sa Ginoo nga, “Ampingi siya.”
Sa ikatulong simana, iyang gitan-aw ang kaugalingon sa salamin. Ingon ang tawo nga temporary lang iyang trabaho, ang manglimpyo sa puy-anan, manghipos ug mopakaon sa iro sa siliangan. Sa iyang paglimpyo, nahihumduman niya si Tiya Belen nga miingon, “Ayaw kasuko sa lapok; mao nay hinungdan ngano nindot ang humay.”
Sa ikaupat nga simana, nabuntog niya ang kahadlok ug migawas sa sa iyang kwarto sayo sa buntag. Namuti ang dalan tungod sa kainit. Midagan siya ug mihunong sa usa ka tindahan nga namaligya ug abaya ug shal. Iyang gihikap ang itom nga tela, bugnaw sa kamot, ug nakapahuway ang iyang pulso. Sa kalayo sa iyang pinuy-anan, nakakaplag siya og bag-ong panalipod nga dili rosaryo o tasbih, kundi tabon sa iyang nawong ubos sa abaya aron dili mailhan sa pulis.
Gabii sa ikapito ka Dominggo, nagsulat siya nga wala’y padulngan: “Aisha, anak, kon madungog nimo ni sa hangin, pasayloa ko nga wala ko diha. Nagtago ko di tungod kay nakasala ko sa Ginoo kondili tungod sa sipyat nga gugma. Kon makauli ko, tudloi ko’g usab magluto sa tinapa nga pula ug mag-ampo kuyog nimo. Kon di ko kauli, hunahunaa nga ako usa lamang ka langyaw.
Sa sunod nga bulan, misalig ang tag-iya sa apartment nga mobalhin siya sa ubos aron manghipos ug manglaba nga hayag, bisag walay papeles nga iyang gikuptan. Nakakat-on siya sa ritmo sa siyudad: azan sa kadlawn, kalampag sa merkado sa buntag, kahilom sa hapon nga morag gitul-id ang hangin sa init. Ug matag gabii, mobalik siya sa atop. Dili na aron magtago; aron makakita sa langit nga sumpay ra sa Digos. Didto, iyang gihuptan ang litrato ni Anwar, ug unang higayon, wala na siya niampo aron makabalik, nag-ampo siya nga mapasaylo.
Pag-uli ni Mama sa Pilipinas, payat siya ug gikapoy. Ang lapok sa iyang tiil samtang naa na siya sa Digos daw gabii ra ug sa iyang ilong, ang baho sa tinapa ug ginamos niyugop sa iyang kasingkasing nga morag nabag-uhan.
“Nganong nibalik ka?” pangutana ni Tiya Belen. “Kay dili diay kalayo ang makaaayo sa kasakit,” tubag ni Mama, “kondili ang pagpauli sa lugar nga gitawag nimo’g puy-anan, bisan pa og sakit gihapon ang tanan.”
Ug sa gabii sa iyang pagbalik, nakit-an nako siya sa silong nga nag-rosaryo, sa kamot nga gigisi sa trabaho.
Sa layo, nadungog namo ang kampana ug ang adhan, timaan nga gabii na. Kaniadto, abi namo nag-away sila. Si Mama nakapahuway na og matod niya, “Salamat.”
III. Ang Tinuod nga Kasaysayan
“Ang Digos,” ingon ni Tiya Belen, “lungsod nga mabuhi sa kasaba ug kahilum.” Kasaba sa palengke, kahilum sa mga puloy-anan nga puno sa sikreto.
Ang palengke mao ang kasingkasing sa among syudad. Sa buntag pa lang, ang mga pedicab maglumba sa kalsada, ang mga tindera maglukdo og banyera, ang mga bata magbitbit og sud-an gikan sa karenderya ni Manang Che-che. Ang hangin nanimaho’g tinapa, tuyo, asin og isda nga sagad gikan ilang Anwar.
Kada adlaw, magpuyo mi ni Tiya Belen sa daplin sa palengke. Didto siya mamalit og isda ug utan, ug didto pod niya madungog ang mga istorya.
“Anak, ang palengke mora’g simbahan, ang mga tawo moadto diri aron mabuhi. Pero diri pud nila ginabuhian ang ilang mga sikreto.”
Ang palengke sa Digos mao pod ang piniling tagbuanan sa akong mga ginikanan. Didto daw si Mama pirme maglibot bisan way paliton, kay gusto lang makakita kang Papa. “Kung makita niya si Anwar nga nagtabang sa isdaan, mora’g kalit mawala ang iyang kakapoy,” ingon ni Tiya.
Pero human sa ilang panagbulag, ang palengke nahimong lugar sa kasakit. Si Anwar nawala, samtang si Mama nagpuyo sa balay ni Tiya, naningkamot nga makalimot.
Sa dihang nibalik si Mama gikan sa Dubai, daghang nangutana kon nganong mibalik pa siya. “Naunsa man siya didto?” “Naunsa na ang Muslim nga amahan sa iyang anak?” Pero wala siya mitubag ug nagpabilin siyang hilom.
Kon buntag, magluto siya og utan, inig kagabii, molingkod siya sa silong, gatan-aw sa bulan.
“Unsa may pulos sa pasaylo kon dili man nimo makalimtan?” Pangutanan ni Mama kay Tiya Belen. “Ang pagpasaylo dili aron makalimot, kondili aron malimtan ang kasakit,” tubag ni Tiya.
Sa mga sunod bulan, si Mama naningkamot nga mabuhi nga malinawon. Nagtahi siya ug mga kurtina, nagbantay sa ako, nag-ampo.
Apan usa ka adlaw, nadungog namo nga niuli si Anwar sa Digos.
Sa pagkadungog ni Mama, nahilom siya og kalit. Paglabay sa usa ka simana, nagkasakit siya. Nagsugod lang sa ubo, ug daw ang iyang kalag ang gikapoy, dili lang iyang lawas.
“Aisha,” iyang giingon kanako samtang nagkupot sa akong kamot, “kung maabot ang panahon nga makakita ka sa imong Papa, ayaw dalha ang akong kasuko.”
Pagkahuman ato, niabot ang usa ka gabii nga hilom kaayo. Ang hangin gikan sa dagat niigo sa among bintana, ug si Mama wa na nimata. Si Tiya Belen naghilak sa daplin sa kama, ug ako, bata pa kaayo aron masabtan kon unsa’y pasabot sa pagkawala.
Sa sunod nga mga tuig, ako gipadako ni Tiya Belen. Siya ang akong inahan ug amahan. Pero kada Dominggo, muingon siya, “Mas dagko na gyod imong mata, pareha kay Mary gyod. Ayaw lang kalimot nga naa kay Papa nga buhi pa.”
Ug diha nagsugod ang akong pangandoy nga makakita kang Anwar, dili aron mangayo og kwarta o pasaylo, kondili aron makita unsa’y hitsura sa tawo nga gihigugma sa akong Mama hangtod sa iyang katapusan nga ginhawa.
IV. Ang Pagkita ni Papa
Gikan ko sa Davao nga bug-at ang gibati. Nisakay ko’g bus pa-Digos, bitbit lang ang gamayng bag ug mga pangutana nga walay klarong tubag: Buhi pa ba siya? Kaila ba siya nako?
Sa bintana, nagkurog ang akong kamot samtang nagtan-aw sa kalibutan nga nagdagan pabalik sa akong pagkabata. Ang mga bukid sa Sta. Cruz murag mga kamot nga nag-abot, ang dagat nga naagian kay nagahuyop og pahimangno, ang mga langgam sa humayan mora’g kahibalo sila asa ko padulong.
Pag-abot sa terminal sa Digos, ang kainit misugat. Ang hangin nagdala’g abog. Ang mga pedicab saba kaayo, mga drayber nanawag og pasahero.
“Palengke lang, Kuya,” akong giingon. “Palengke?” iyang pangutana. “Daghan mang palengke diri, Miss. Asa dapit?” “Sa atbang sa isdaan,” tubag nako nga puno og kabalaka.
Sa hangin, nasimhutan nako ang aso sa tinapa ug nadungog ang mga singgit sa mga tinderang nanawag og mamalitay.
Pag-abot sa palengke, mora’g mihunong ang kalibutan. Ang mga tindera, ang mga bata, ang mga traysikad—daw damgo. Ang akong mga tiil mora’g wala nay kabug-at, pero ang akong dughan mora’g giikog sa bato.
Niduol ko sa usa ka tindera nga namaligya’g bangus. “Tiya, asa man diri si Anwar, katong tag-iya sa isdaan kaniadto?”
Nilingi siya, dayon gitudlo ang may poste nga karaan. “Tua ra, anak. Katong lalaki nga pirmeng galingkod diha, naay panyo. Si Anwar na. Pero kon gusto ka makigsulti, hinay lang.”
Sa akong pagduol, naghinay-hinay usab ang akong ginhawa. Ang kahayag sa adlaw miigo sa iyang agtang, ug sa iyang mga mata nakita ko ang kapoy nga dugay nang gipas-an. Ang iyang kamot naay panyo.
“Papa,” akong giingon, tingog nga gamay ra kaayo pero bug-at sa tanan nga tuig nga naghulat ko.
Nilingi siya. Sa kadali, mura’g natay-og ang iyang kalibutan. “Mary?” Nahibulong siya.
“Dili, Papa. Si Aisha ko,” tubag nako.
Nihilom siya, dayon nagkurog ang iyang wait.
“Ang mata nimo, pareho gyod sa iyaha.”
Ang hangin sa palengke kalit nga nausab. Ang aso sa ginamos misagol sa kahumot sa tuyo. Ang kasaba sa mga kariton daw nihunong.
Nilingkod ko sa iyang atubangan.
“Pasayloa ko, anak,” iyang giingon, hinay kaayo. “Wala ko kabalo unsaon pag-atubang sa imong Mama. Nahadlok ko. Nahadlok ko nga makita ko siya nga nag-antos tungod nako. Nagtago ko sa syabu, abi ko makalimot. Pero bisan unsaon, ang nawong niya magpabilin sa akong hunahuna.”
Mihilak ko, dili tungod sa kasuko, kondi tungod kay sa unang higayon, nakadungog ko sa tingog nga dugay nakong gihandom. “Si Mama,” akong giingon, “wala man magdumot. Ginaampo pa gani ka niya.” Niduko si Papa og nihilak. “Kon mao na, anak, si Allah ug ang Ginoo nakadungog diay sa iyang mga ampo.”
Iyang gigunitan akong kamot. Nadunggan nako ang kampana ug ang adhan gikan sa layo.
Kaniadto, abi nako naglalis sila. Karon, mora’g duha ka tingog nga nagkahiusa sa usa ka pulong—pasaylo.
“Papa, mag-ampo ta para kang Mama.”
Mipahiyom siya gamay, mora’g bata nga nakapahuway. “Ang Ginoo, anak,” iyang tubag, “bisan unsa pa nato Siya tawagon, usa ra Siya nga nakakita sa atong kasakit.”
V. Ang Kalinaw sa Panagsangka
Pagkahuman sa among panagkita ni Papa, misakay ko’g pedicab pauli. Ang adlaw hapit na molubog, ug ang kahayag sa langit daw gatas. Sa akong kamot, gihuptan ko ang panyo nga iyang gigunitan kaniadto—baho pa sa isda ug tuba, pero karon mora’g baho sa kahagapon ug pagpasaylo.
Pag-abot sa balay, si Tiya Belen nagluto og utan, ang aso mikatag sa kusina, ang kahayag sa kandila misidlak sa iyang agtang. “Nakita nimo siya?” Pangutana ni Tiya. Way kasaba, way paghukom.
“Oo, Tiya,” akong tubag.
Nipahiyom siya gamay. “Ana gyod na, anak. Ang kalinaw dili nimo makit-an sa simbahan o sa moske. Naa ra na sa kasingkasing nga kabalo mopasaylo.”
Sa layo, nadungog ko ang kampana sa simbahan, ug sa pikas daplin, ang adhan nga gikan sa moske. Kaniadto, abi nako nag-away sila. Karon, mora’g duha ka tingog nga nagtabang sa akong kalag nga makapahuway.
Gikuha nako ang rosaryo ni Mama ug ang tasbih ni Papa, gibutang sa usa ka gamay nga kahon ubos sa lamparilya. Walay napildi nga relihiyon, walay napugos nga tinuohan—duha lang ka paagi sa pagtuo nga nagtagbo sa usa ka kasingkasing nga nakasinabot.
Sa akong panumduman, makita ko si Mama ug si Papa nga naglakaw sa daplin sa Dawis,
ang tubig nagdan-ag sa kahayag sa bulan, ang naggunitay sila’g mga kamot, walay kasuko, walay kahadlok. Ug ako, ang ilang anak, nahibilin nga pamatuod nga ang gugma makalahutay bisan pa sa kasuko sa kalibutan.
Kon mangutana sila, “Katoliko ka ba o Muslim?” motubag ko, “Anak ko sa duha ka kalibutan nga nakakat-on nga ang tinuod nga pagtuo mao ang pagpasaylo.”
Sa paglubog sa adlaw, nadungog ko pag-usab ang kampana ug ang adhan, nagtagbo sa kahanginan nga mora’g usa ka awit nga gihimo alang kanako. Karon, wala na ko kakita og panagsangka, kondi tingog sa kalinaw.
Jasmin Andrea Y. Pacalna, MAEd, is an educator, researcher, and writer based in Davao City. She holds a Master of Arts in Education major in Teaching English from Cor Jesu College, where she also completed her undergraduate studies with academic distinction. Her interests include academic writing, qualitative research, journalism, and creative writing. She has presented and published research in multidisciplinary academic venues and remains actively engaged in teaching, writing, and scholarly work.